دیالۆگ

نووسینی : نادر فه‌تحی (شوانه‌)

ماڵپه‌ڕی رۆژهه‌ڵات / بۆکان

www.rojhalat.de

redaktion@rojhelat.de

 پێشه‌کی :

   به‌ڵگه‌ و قسه‌ی ڕاست یه‌ك له‌ هه‌ره‌ گرنگترین چه‌ك و لۆژیکی مرۆڤن‌. به‌ قسه‌ کردن و دیالۆگی سالم ده‌کرێ زۆربه‌ی کێشه‌کان رێگا چاره‌یان بۆ بدۆزرێته‌وه‌. ئه‌زموون سه‌لماندویه‌تی که‌ زۆر جار به‌ دیالۆگ سه‌رکه‌وتوویی وه‌ده‌ست ده‌هێنرێت. دیاره‌ جارجاره‌ش ڕێگای دیالۆگ داده‌خرێ و مرۆڤ ڕێگایه‌ك هه‌ڵده‌بژێرێ که‌ ده‌بێته‌ هۆی شه‌ڕ و قڕه و له‌ کۆتاییدا‌ دوژمنایه‌تی کردنی یه‌کتر. جاری وایه‌ له‌ دیالۆگدا بارودۆخێك پێش دێ که‌ باشترین به‌ڵگه‌ و ئارگۆمێنت کاڵ و بێ ره‌نگ ده‌نوێنن. دوو لایه‌نی دیالۆگه‌که‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ناتوانن و یاخود نایانهه‌وێ ڕێگایه‌کی ڕاست بۆ پێداڕۆیشتنی هاوبه‌ش بدۆزنه‌وه‌ و هیوای هه‌رچه‌شنه‌ پێکهاتنێک کوێر ده‌که‌نه‌وه‌. ئه‌وه‌ش جێگه‌ی سه‌رسووڕمانه‌!  

   به‌ڵام ته‌نانه‌ت له‌ بارودۆخی واشدا هیوای هه‌ڵبژاردنی ڕێگایه‌کی دروست و لۆژیك، به‌ جێی ڕێگای تووڕه‌یی‌ و ناشارستانی به‌ ته‌واوی نابه‌سترێ. "مێتۆد" یاخود شێوه‌گه‌لێکی تایبه‌ت له‌ دیالۆگدا هه‌ن که‌ ده‌کرێ پێشگری له‌ هاتنه‌ پێشی ئه‌وچه‌شنه‌ ڕووداوانه‌‌ بکه‌ن. به‌و نووسراوه‌یه‌ هه‌وڵ ده‌درێ رۆشنایی بخرێته‌ سه‌ر ئه‌و گۆشه‌ تاریکه‌ی لۆژیکیی مرۆڤ ‌. 

   ئێمه هیچ گوشارێکمان له‌سه‌ر نییه‌ بۆچوونه‌کانی لایه‌نی دیالۆگ بسه‌لمێنین، به‌ڵام  هه‌نگاوێکی گه‌وره‌مان هه‌ڵێناوه‌ته‌وه‌ ئه‌گه‌ر‌ فێر بین له‌ دیالۆگه‌که‌دا لانی که‌م ڕێز بۆ‌ بیر و بۆچوونه‌کانی یه‌کتر دابنێن و سووکایه‌تیان پێ نه‌که‌ین.

   شتێکی سروشتییه‌ هه‌رکام له‌ ئێمه‌ پڕێنسیپ و شێوه‌ی بیر و بۆچوونی خۆمان هه‌یه‌ و هه‌وڵ ده‌ده‌ین له‌ دیالۆگدا ئه‌و بیر و بۆچوونانه‌مان به‌ هێنانه‌وه‌ی به‌ڵگه‌ و لۆژیگ به ‌یه‌کتر بسه‌لمێنین. به‌ڵام هه‌رکات یه‌ک له‌ لایه‌نه‌کان له‌سه‌ر قسه‌کانی خۆی سوور بێت، شێوه‌ی فه‌ناتیک بگرێته‌ به‌ر و بیهه‌وێ بۆچوونه‌کانی به‌زۆر بسه‌لمێنێت، دیالۆگه‌که‌ شێوه‌یه‌کی تر به‌خۆیه‌وه‌ ده‌گرێ- به‌تایبه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌و دیالۆگه‌ له‌سه‌ر باوه‌ڕ (ئایین، نه‌ته‌وه‌، مێژوو و ...) بێت. ئه‌و چه‌شنه‌ دیالۆگانه‌ له‌ بارودۆخێکی تایبه‌تدا ده‌توانن ببنه‌ هۆی پێکهاتنی مرۆڤی ڕاسیست و ڕه‌گه‌زپه‌رست. لێره‌دا و له‌ بارودۆخێکی وادا ئیتر ئه‌و"مێتۆد"انه‌ی وا ده‌مانهه‌وێ له‌و نووسراوه‌یه‌دا باسی لێ بکه‌ین، کارلێکه‌رییان که‌م ده‌بێته‌وه‌ و ده‌رگای هومێدێان له‌سه‌ر داده‌خرێ.

   لێره‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌ین له‌ دوو لایه‌نه‌وه‌ سه‌یری ئه‌و دیارده‌یه‌ بکه‌ین: یه‌که‌م، له‌ دیالۆگدا لێکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر به‌ڵگه‌ و ڕاست و دروست بوونی ته‌وه‌رێک که‌ سه‌ره‌کی نییه‌ و ده‌کری زۆر زوو بسلمێندرێ.  دووهه‌م، دیالۆگ له‌سه‌ر ته‌وه‌رێکی سه‌ره‌کی، که‌ زۆربه‌ی کێشه‌کان و ڕێك نه‌که‌وتنه‌کان هه‌ر له‌و شێوه‌ دیالۆگانه‌دا پێکدێن. بۆ باشتر نیشاندانی ئه‌و چه‌شنه‌ دیالۆگه‌، که‌ڵك له‌ دیالۆگێك له‌سه‌ر ئایینی فه‌ناتیک وه‌رده‌گرین که‌ به‌ بڕوای من نموونه‌یه‌کی پڕ به‌ پێسته‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌. دیاره‌ ئه‌زموونی دیالۆگه‌که‌ ده‌کرێ به‌ جێی ئایین، به‌هه‌مان چه‌شن له‌سه‌ر "ڕه‌گه‌ز"، "مێژوو".... و زۆر ته‌وه‌ری تریش هه‌ر راست بێ.

   بۆ شیکردنه‌وه‌ی باسه‌که‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنی "مێتۆد"ه‌کان، "ئایین"‌ نموونه‌یه‌کی زۆر گونجاوه‌‌. لێره‌دا ده‌بێ بگوتری هه‌ڵبژاردنی ئایین له‌م نووسراوه‌یه‌دا بۆ ره‌خنه‌گرتن له‌ ئایین نییه‌. شیکردنه‌وه‌ و لێحاڵیبوون له‌ "مێتۆد"ه‌کان به‌هۆی ته‌وه‌رێکی تا‌یبه‌تی وه‌ك "ئایین" که‌ زۆربه‌ی بۆچوونه‌کان سه‌باره‌ت به‌و، تێئۆرین گونجاو تره‌ له‌ دیالۆگی کێشه‌ له‌سه‌ر خاک. (بۆ نموونه کێشه‌ی مابه‌ینی‌ دوو نه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر به‌شکردن یاخود به‌ هی خۆ زانینی زه‌وی و یا وڵات).

   خوێنه‌ر نابێ چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ بێ که‌ دوای خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و نووسراوه‌یه‌ ئیتر نوشتویه‌کی جادوویی بۆ دیالۆگ به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌بێ و ئه‌و "مێتۆد"انه‌ ده‌توانن له‌ هه‌موو بارودۆخیکدا رێنوێنی بن. ئه‌و نووسراوه‌یه‌ هه‌وڵ ده‌دا به‌ "شی" کردنه‌وه‌ و ناساندنی "مێتۆد"ه‌کانی دیالۆگی زانستی، په‌رده‌ له‌سه‌ر مێشکی ته‌م گیراوی هه‌ندێک مرۆڤ لادا، که‌ به‌ بۆچوونی فه‌ناتیکانه‌یانه‌وه‌ ته‌نیا خۆیان له‌ کۆمه‌ڵگادا ده‌بینن و به‌ هیج شێوه‌یه‌ك گوێڕادێری بۆچوونه‌کانیتری ئه‌ندامانی کۆمه‌ڵگا نین. 

رێبه‌ندانی ساڵی 2709ی کوردی          نادر فه‌تحی (شوانه‌)

سه‌لماندن، قه‌ناعه‌ت پێ هێنان (تێز)

   به‌ڵگه‌ هێنانه‌وه له‌ دیالۆگدا،‌ شێوه‌ ڕسته‌ یا گوته‌یه‌که‌‌ که‌ ڕاست  بوون و قه‌ناعه‌ت پێ هێنانی لایه‌نی به‌رابه‌ر سه‌باره‌ت به‌ ناوه‌ڕۆکی دیالۆگه‌که ده‌سه‌لمێنێ‌‌. به‌و شێوه‌ دێڕ یا گوته‌یه‌ "تێز"یش ده‌گوترێ. ئه‌و "تێز"انه‌ دوو چه‌شنن: تێزی ستاندارد یا ئاسایی و تێزی فوندامینتال یاخود سه‌لمێندراو و نه‌گۆڕ. 

   له‌ تێزی چه‌شنی یه‌که‌مدا به‌ڵگه‌که‌ یا دێڕی باسه‌که‌‌ لۆژیک ده‌نوێنێ‌، جێی باوه‌ڕپێکردنه‌ و بناغه‌یه‌ك پێکدێنی بۆ ئه‌وه‌ی باس له‌سه‌ر تێزه‌که‌‌ درێژه‌ی پێبدرێ و ته‌نانه‌ت ده‌کرێ ئاڵوگۆڕیشی به‌سه‌ردا بێ. به‌ڵام له‌ تێزی دووهه‌م واته‌ له‌ فوندامینتالدا به‌ پێچه‌وانه،‌  تێزه‌که‌ داڕێژراو‌ و نه‌گۆڕه‌ و هێچ ڕێگایه‌ك بۆ باس له‌سه‌ر کردن ناهێڵێته‌وه‌. ئه‌و چه‌شنه‌ تێزانه‌ پێکهاتوون له‌ باوه‌ڕ یا پڕێنسیپ. دیاره‌ هه‌وڵ ده‌درێ به‌ به‌ڵگه،‌ دژ یا له‌ ئاڕاسته‌ی تێزه‌کان دیالۆگ بکرێ، به‌ڵام چونکه‌ باس له‌سه‌ر پڕێنسیپه‌، ته‌نیا به‌ پڕێنسیپێکی تر ده‌توانین به‌ربه‌ره‌کانی له‌ ته‌کدا بکه‌ین و له‌ئاکامدا  پڕێنسیپ له‌به‌رانبه‌ر پڕێنسیپدا ڕاده‌وه‌ستێ و ئه‌وه‌ ئه‌و کێشه‌یه‌یه‌ که‌ باوه‌ڕه‌کان، ئایینه‌کان، بۆچوونه‌ جۆرواجۆره‌کان و ئه‌وی که‌ مرۆڤ به‌ چ چاوێک و له‌ چ روانگه‌یه‌که‌وه‌ سه‌یری ئه‌و دنیایه‌ ده‌کا، له‌ به‌رانبه‌ر یه‌کدا ڕاده‌گرێت. ده‌توانین بڵێین له‌ چه‌شنی یه‌که‌مدا هه‌وڵی قه‌ناعه‌ت وه‌رگرتن ده‌درێ و زۆر زوو هه‌رکام له‌ دوو لایه‌ن له‌سه‌ر شتێك ساغ ده‌بنه‌وه‌، به‌ڵام له‌ هی دووهه‌مدا دوای ئه‌وه‌ی که‌ نه‌توانرا یه‌ك له‌ لایه‌نه‌کان قه‌ناعه‌ت به‌ویتر بێنێ، هه‌وڵی گۆڕینی بۆچوون و باوه‌ڕه‌کان ده‌درێ. 

   بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ هه‌وڵ بده‌ین مرۆڤ له‌ کێشانی ماده‌بێهۆشکه‌ره‌کان دوور بخه‌ینه‌وه‌، ئه‌و تێزه‌ دێنینه‌وه‌ که‌: "ماده‌بێهۆشکه‌ره‌کان دژ به‌ سڵامه‌تی مرۆڤن‌ و ته‌مه‌نیان پێ کورت ده‌بێته‌وه‌". له‌سه‌ر ئه‌و بۆچوونه‌ سروشتییه‌ که‌ هیچ که‌س  دژ به‌ سڵامه‌تی و ته‌مه‌نکورتی خۆی ناجوڵێته‌وه‌،  بناغه‌یه‌کی به‌ڵگه‌یی پێک دێت که‌ ده‌بێته‌ هۆی پێکهێنانی "تێز". ئه‌وه‌ چه‌شنی یه‌که‌مه‌.

   که‌سێک که‌ گیرۆده‌ی ماده‌ بێهۆشکه‌ره‌کان بێت، سه‌ره‌ڕای ئه‌وی که‌ ئه‌و ڕاستییه‌ش ده‌زانێت، گوێ به‌و بۆچوونه‌ نادات که‌: "ماده ‌بێهۆشکه‌ره‌کان دژبه‌ سڵامه‌تیی له‌شن و ته‌مه‌نی مرۆڤ کورت ده‌که‌نه‌وه‌". ته‌نانه‌ت ره‌نگه‌ ئه‌و بارودۆخه‌ی که‌ له‌کاتی "نه‌شه‌بوون" دا هه‌یه‌تی به‌ گرنگتر بزانێت له‌ سڵامه‌تی و ته‌مه‌ن درێژی. چۆن ده‌توانرێت به‌ به‌ڵگه‌  پێی بسه‌لمێنرێت که‌ ئه‌و کاره‌ نه‌کات؟ ئه‌و بۆخۆی پڕێنسیپێکی دۆزیوه‌ته‌وه‌ و ئاماده‌ نییه‌ هیچ پڕێنسیپێکی تر له‌ جێگای دانێ. ئه‌وه‌ چه‌شنی دووهه‌مه‌. 

   به‌گشتی وشه‌گه‌ڵی "به‌ڵگه‌هێنانه‌وه‌"، "سه‌لماندن"، "قانعکردن" و... به‌ شێوه‌ی جۆرواجۆر که‌ڵکیان لێ وه‌رده‌گیرێت. هه‌رکام له‌و ئارگۆمێنتانه‌ به‌ڵگه‌ن بۆ سه‌لماندنی تێزێک. ئه‌و بارودۆخانه‌ به‌و شێوه‌یه‌ن : یاسایه‌ک، تیئۆرییه‌ک، باوه‌ڕێک، شکایه‌تێک ... هه‌یه‌ و تێزێکی له‌ پشته‌. پرسیار ده‌کرێ: بۆچی؟ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌و چه‌شنه‌  پرسیارانه‌ "به‌ڵگه‌هێنانه‌وه"‌ ناو ده‌نرێ. جاری واهه‌یه‌ ده‌سه‌لمینرێن و جاری واش هه‌یه‌ ڕه‌د ده‌کرێنه‌وه‌. هه‌ر یه‌ک له‌و ئارگۆمێنتانه‌ شتێك ڕوونده‌که‌نه‌وه‌ و مه‌به‌ستێکی تایبه‌تییان هه‌یه‌. ئارگۆمێنت ده‌بیت له‌باری لۆژیکه‌وه‌ دێڕێک یاخود چه‌ند دێڕی ته‌واو و ڕوونکه‌ره‌وه‌ بێت. دێڕێکی ناته‌واو هیچکات ناتوانێ ئارگۆمێنت بێ. کاتێ که‌سێک له‌ دیالۆگدا تێزێک ده‌ڵێ، بۆ چه‌سپاندن یاخود ڕوونکردنه‌وه‌ی تێزه‌که‌، لایه‌نی دیالۆگه‌که‌ش ئارگۆمێنتی لێی ده‌وێ. ئه‌گه‌ر ئارگۆمێنته‌که‌ وا به‌یان بکرێ یا هێنده‌ به‌ڵگه‌یه‌کی باش و ڕوون بێ که‌ جێی هیچ پرسیارێک نه‌هێڵێته‌وه‌، ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنرێت. ده‌بێ ئارگۆمێنته‌که‌ وا بچه‌سپێ، ڕاستیی بوونی تێزه‌که‌ گه‌ڕانتی بکات. 

   له‌ سه‌رده‌می زوو و له‌ یۆنانی کۆنه‌وه‌ هه‌تا ئه‌مڕۆ، هونه‌ری قسه‌ کردن یه‌ک له‌ هه‌ره‌ گرنگترین و پێویست ترین شێوه‌ی قانعکردنی به‌شدارانی کۆمه‌ڵگا بووه‌‌. زۆرجار بووه‌ که‌سێک به‌ هۆی باش قسه‌کردن و به‌جێ قسه‌کردن‌، بۆ چه‌سپاندنی تێزه‌که‌ی پێویستیی به‌ به‌ڵگه‌ی زۆر نه‌بووه‌ و سه‌رنجی به‌شدارانی دیالۆگه‌که‌ی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوه‌.  به‌و شێوه‌ قسه‌کردنه‌ "ڕێتۆریک" (Rhetorik) ده‌گوترێ. ئه‌وکات ئه‌و شێوه‌ قسه‌کردنه‌، شان به‌شانی "لۆژیک" ده‌ڕۆیشت و جیاوازییه‌کی وایان له‌ مابه‌یندا نه‌بوو. به‌ڵام له‌و کاته‌وه‌ تا ئه‌مڕۆ، "ڕێتۆریک" و "لۆژیک" به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رچاو لێک دوور بوونه‌ته‌وه و هه‌رکام به‌ شێوه‌ی خۆیان په‌ره‌یان سه‌ندووه‌. "ڕێتۆریک" وه‌ک هونه‌رێکی نوێ و په‌ره‌سێنراو، وێژه‌ره‌کان و به‌ تایبه‌ت سیاسه‌توانان و سه‌رکرده‌ ئایینیه‌کان و ... که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گرن و له‌م نووسراوه‌یه‌دا ته‌وه‌ری باسه‌که‌ی ئێمه‌ نییه‌.

"لۆژیک" وه‌ک که‌ره‌سه‌یه‌کی سیستماتیکی گشتی بۆ چه‌سپاندن و سه‌لماندنی تیئورییه‌کان و تێزه‌کان، خۆی له‌ "ڕێتۆریک" جیا کردۆته‌وه‌. لێره‌ دا فۆڕمی دێڕه‌کان و چۆنییه‌تی سترۆکتوره‌که‌یان زۆر گرنگه‌.  به‌ واته‌یه‌کیتر سترۆکتوری دێره‌که‌، یانی چۆنییه‌تی ڕیزکردنی وشه‌کان ده‌بێ وابێ که‌ "بۆ نموونه‌ دوای وشه‌گه‌لی: هه‌موو، بڕێک، نا، یا و ئه‌گه‌ر... له‌ دێڕه‌کاندا هۆیه‌که‌ی به‌ دوایدا بێت. واته‌ وا ڕوون و ئاشکار بێت که‌ خۆێنه‌ر یا بیسه‌ر دوای خوێندنه‌وه‌ یا بیستنی دێڕه‌که‌، هیچ پرسیارێکی بۆ نه‌یێته‌ پێش. 

   ئانالیزه‌کردنی ئارگۆمێنته‌کان به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ چه‌شنی داڕشتنیان‌. دوو ئارگۆمێنتی جیاواز ده‌توانن سترۆکتۆرێکی لۆژیکی وه‌ک یه‌کیان هه‌بێ و له‌باری ماناوه‌ دوو شتی جیاوازیش بن. به‌ڵام ئه‌وه‌ زۆر گرنگه‌ که‌ ده‌بێ هه‌ردووکیان له‌باری لۆژیکییه‌وه‌ هیچ که‌م و که‌سرییه‌کیان نه‌بێ.

Enthymem   "ئێنتویمێم"

   "ئێنتویمێم" ئه‌مڕۆ یه‌ک له‌ به‌کارهیناوترین فۆڕمی رۆژانه‌ و گشتیی "ئارگۆمێنت" هێنانه‌وه‌یه‌‌. ‌له‌ودا به‌ ڕاشکاوی جیاوازی مابه‌ینی "ڕێتۆریک" و "لۆژیک" ده‌بینرێ. هه‌وڵ ده‌ده‌ین له‌ دوو ڕوانگه‌وه‌ مانای ئه‌و وشه‌یه‌ واته‌ "ئێنتویمێم" ڕوون بکه‌ینه‌وه‌.

1. له زۆربه‌ی کات و له‌‌ قسه‌کردنی ئاسایی ڕۆژانه‌دا پیویستی مان به‌ هێنانه‌وه‌ی به‌ڵگه‌ و ئارگۆمێنت نییه‌. ده‌نا قسه‌کردن و ئاخه‌فتن له‌گه‌ڵ یه‌کتر زۆر ماندووکه‌ر و ئیشک و ناخۆش ده‌بوو. بۆ نموونه‌ کاتێک مرۆڤ قسه‌ بۆ به‌شێکی خوێنده‌واری کۆمه‌ڵگا وه‌ک دوکتۆر و قازی و مامۆستا و ... ده‌کات، پێویستییه‌کی زۆری به‌ شی کردنه‌وه‌ی گوتاره‌کان نییه‌ چونکه‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ ده‌کرێ که‌ ئه‌و به‌شه‌ له‌ کۆمه‌ڵگا زانییاریان سه‌باره‌ت به‌ ته‌وه‌ره‌کان به‌رز بێت. مرۆڤ لێره‌دا به‌ شێوه‌ی "ئێنتویمێم"  باسی ڕاسته‌وخۆ له‌ ئارگۆمێنته‌کان ده‌کات،  ئه‌گه‌ر بڵێ: "سوقرات" رۆژێک ده‌مرێ". لێره‌دا مرۆڤ ته‌نیا له‌ مێشکی خۆیدا ئه‌و گوته‌یه‌ یا ئارگۆمێنته‌ی وه‌بیر دێته‌وه‌‌ که‌: "هه‌موو مرۆڤێک ده‌مرێ"، سوقراتیش مرۆڤه‌، واته‌ ئه‌ویش رۆژێک ده‌مرێ. لێره‌دا ئیتر بێژه‌ر پێویست ناکا بۆ چه‌سپاندن و سه‌لماندنی گوته‌که‌ی ڕوونی بکاته‌وه‌ که‌: "هه‌موو مرۆڤێک ده‌مرێ، سوقراتیش مرۆڤه‌، واته‌ ئه‌ویش رۆژێک ده‌مرێ". جیاوازی مابه‌ینی به‌ڵگه‌یه‌کی راسته‌وخۆی "لۆژیک" و "ڕێتۆریک" لێره‌دا زۆر ڕووکارییه‌. ئه‌وه یه‌ک له‌ ماناکانی  "ئێنتویمێم" ه‌. 

بۆ روونکردنه‌وه‌ نموونه‌یه‌ک ده‌هێنمه‌وه:

   هیوا ده‌ڵێ : به‌ بڕوای من، "X"  ده‌بێ هه‌میسان به‌ سه‌رۆک کۆماری هه‌ڵبژێردرێته‌وه‌، بارودۆخی ئێستا زۆر ناسکه‌ و "X" ده‌ ساڵه‌ حکوومه‌ت ده‌کا. 

هاوڕێ له‌ به‌رابه‌ریدا ده‌ڵێ : 

به‌ بڕوای من، "X" ئیتر نابێ هه‌ڵبژێردرێته‌وه‌، بارودۆخی ئێستا زۆر ناسکه‌ و "X" ده‌ ساڵه‌ حکوومه‌ت ده‌کا. ئه‌و دوو ئارگۆمێنته‌ "ئێنتویمێم"انه‌ ڕووکاره‌که‌یان وه‌ک یه‌ک وایه‌. به‌ڵام دوو تێزی جیاوازن. هه‌دووک لایه‌ن بۆ چه‌سپاندنی تێزه‌کانیان له‌ ئارگۆمێنتی وه‌ک یه‌ک که‌ڵک وه‌رده‌گرن.

2. به‌ هۆی هه‌ڵس و که‌وتی مرۆڤ یاخود له‌ق بوونی زانیارییه‌وه‌، زۆر که‌م هه‌ڵده‌که‌وێت که‌ به‌ ئه‌وپه‌ڕی ئه‌رخه‌یانیی‌ و سه‌د له‌سه‌د بڕیار له‌سه‌ر ڕاستبوونی تێزێک بدرێت. مرۆڤ له‌ زۆربه‌ی تێزه‌کاندا به‌ شێوه‌ی ئه‌گه‌ری ده‌دوێ، ئه‌گه‌ر ئه‌و تێزه‌ ئاوابی وای لێ دێ ده‌نا... . ئه‌وه‌ش یه‌کێکی تر له‌ مانای "ئێنتویمێم"ه‌. بۆ نموونه‌ کاتێ ده‌ڵێن : " مرۆڤ نابێ بڕوای به‌ گوتاره‌‌کانی سیاسه‌توانی "X" ‌ هه‌بێت، چونکه‌ ئه‌و له‌ بارودۆخی به‌ربه‌ره‌کانی هه‌ڵبژاردن دایه"‌. ئارگۆمێنتێکی وا ناکرێ به‌ ڕاشکاوی ڕه‌د بکرێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و ئارگۆمێنته‌ خۆی له‌خۆیدا په‌یامێکی پێیه‌ که‌ دژ به‌ کرده‌وه‌ی سیاسه‌توانه‌که ڕاده‌وه‌ستێت. "ئێنتویمێم"ه‌که‌ لێردا پێمان ده‌ڵێ : سیاسه‌توانان له‌ کاتی هه‌ڵبژاردندا درۆ زۆر ده‌که‌ن، "X" سیاسه‌ت وانه‌، که‌ وابوو "X" به‌ ئه‌گه‌رێکی زۆر درۆ ده‌کات.

ئه‌و چه‌شنه‌ تێزانه‌ ته‌نیا له‌سه‌ر "ڕه‌نگه‌" و "ئه‌گه‌ر" ساز کراون.

پێکهاته‌کانی ئارگۆمێنت   

   به‌ گشتی هه‌ر ئارگۆمێنتێک له‌ یه‌ک یا چه‌ند دێڕ پێکهاتووه‌ که‌ ئێمه‌ پێشتر ناوی تێزمان له‌سه‌ر دانا. جاری واهه‌یه‌ که‌ ئه‌و تێزانه‌ زۆر پێویست و گرنگن‌ و جاری واشه‌ ته‌نیا شێوه‌ی "ئه‌گه‌ر" و "ڕه‌نگه‌"ی هه‌یه‌. کاتێک ژنێک دووگیان ده‌بێت، به‌پێی یاسای بیۆلۆژی ئارگۆمێنتی پێویست ده‌ڵێ: ‌ یا ده‌بێ نزیکی له‌گه‌ڵ پیاو کردبێ، یا به‌ شێوه‌ی سازکراو و چێکراو توویان له‌ منداڵدانیدا چاندبێ. لێره‌دا به‌ پێی ئه‌و ئارگۆمێنته‌، شته‌که‌ ته‌واو ڕوونه‌ و بۆ هه‌موو که‌س جێگای باوه‌ڕه‌. 

ماکسیم گورکی ده‌ڵێ‌ : "نووسه‌ران کاخی خه‌یاڵی سازده‌که‌ن، خوێنه‌ران تێدا ده‌ژین و چاپخانه‌کانیش کرێکه‌ی وه‌رده‌گرن". ئه‌وه‌، پڕێنسیپێکه‌ که‌ هه‌رکه‌س به‌ فانتازی خۆی لێکی ده‌داته‌وه‌. له‌ ئارگۆمێنتی وادا ئه‌وی که‌ کامه‌ به‌ش له‌ دێره‌که‌ پڕێنسیپه‌ و چه‌ند پڕێنسیپی تێدایه‌ پێشانده‌ری لۆژیکی دێڕه‌که‌ نییه‌، به‌ڵکوو گرنگ ناوه‌ڕۆکی دێڕه‌که‌یه‌. ئه‌وه‌یکه‌ پڕێنسیپه‌کان زۆرجار دووپات ده‌بنه‌وه‌، ڕه‌نگه‌ وابێ، به‌ڵام به‌ تێپه‌ڕبوونی کات و به‌سراوه‌‌ به‌ ئینتره‌سه‌ی هه‌رکام له‌ ئێمه و ئه‌ویکه‌‌ کام یه‌ک له‌و پڕێنسیپانه‌ بۆخۆمان هه‌ڵده‌بژێرین،  به‌ شێوه‌ی چوارچێوه‌یه‌کی زانستی لێ دێ که‌ هه‌ڵس و که‌وت ته‌نیا له‌و چوارچێوه‌یه‌دا به‌دی ده‌کرێ و ڕاست و دروستبوون و یاخود ناڕاستی تێزه‌کان له‌و کاناڵه‌وه‌ هه‌ڵده‌سه‌نگێنرێن. 

   ئه‌و  چه‌شنه‌ پڕێنسیپانه‌ له‌وانه‌یه‌ هه‌م بۆ سه‌لماندنی تێزێک به‌کار بهێنرێت و هه‌م بۆ ڕه‌دکردنه‌وه‌یان. کۆبوونه‌وه‌ی ئه‌و پڕێنسیپانه‌‌ له‌ ناو مێشکی مرۆڤدا ده‌بێته‌ مه‌حه‌کی هه‌ڵسه‌نگاندنی بۆچوونه‌کانی. ڕه‌خنه‌گرتن ده‌بێته‌ هۆی وه‌لانان و به‌کارنه‌هینانی ئارگۆمێنته‌کان. کاتێک مرۆڤ هه‌ست به‌وه‌ ده‌کات که‌ به‌هۆی ئارگۆمێنتێک ناتوانی ڕاستبوونی تێزیک بسه‌لمێنی، وه‌لای ده‌نێ. 

   له‌ هه‌ندێک ئارگۆمێنتدا پڕێنسیپێکی گشتی به‌ شێوه‌ی نه‌رێنی بۆ دروستکردنی تێز به‌کار ده‌هێنرێت. بۆ نموونه‌ له‌و تێزه‌دا‌ ده‌گوترێ: "من ده‌توانم هه‌ر ئه‌ندازه‌ که‌ پێم خۆش بێ دزی بکه‌م و خه‌ڵکی فریو بده‌م، به‌ومه‌رجه‌ی خۆم به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌ده‌م". بۆ ئه‌وه‌ی دیاری بکه‌ین که‌ ئه‌و بۆچوونه‌، هه‌ڵس و که‌وتێکی باش نییه‌، دایده‌نێین که‌ هه‌موو به‌شدارانی کۆمه‌ڵگا ئه‌و بۆچوونه‌ هه‌ڵه‌ خۆپه‌ره‌ستانه‌یان هه‌بێ. ئاخوا ‏چ کۆمه‌ڵگایه‌کی سه‌یر و پڕ له‌ کاره‌ساتمان ده‌بێت؟ به‌ ئه‌رخه‌یانییه‌وه‌ ده‌توانم بڵێم که‌ تێزی وا له‌ کۆمه‌ڵگادا جێی نییه‌ و ئه‌و چه‌شنه‌ تێزانه‌ کڕیاریان نییه‌. له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و بۆ چوونه‌دا تێزێکی جوان هه‌یه‌ که‌ ده‌ڵێ: "ئه‌و شته‌ی پێت خۆش نییه‌ به‌ سه‌رت بێ، به‌سه‌ر که‌سیشی مه‌هێنه!‌" 

نموونه‌یه‌کی تر: دایده‌نێین ته‌وه‌ری دیالۆگه‌که‌ ئه‌وه‌بێ که‌ "ئایا له‌ وڵاتێکی مه‌سیحیدا ئایینه‌کانی تریش مافی پرۆپاگه‌ندایان هه‌بێ یان نا؟" ئه‌گه‌ر به‌چاوی کاتی زوو ئه‌و ته‌وه‌ره‌ سه‌یر بکه‌ین که: "به‌ پێی ئه‌و ئایینه‌ی(جا هه‌ر ئایینێک بووه‌ لێره‌دا گرنگ نییه‌) له‌ وڵاته‌که‌دا حاکم بووه‌ به‌ ئارگۆمێنتی (ئارامڕاگرتنی کۆمه‌ڵگا و پێشگرتن له‌ گێره‌شێوێنی) به‌ هۆی به‌رچاوته‌نگییانه‌وه‌ هیچ بایه‌خێکیان به‌ بیر و بڕواکانی تر نه‌ده‌دا و ته‌نانه‌ت ده‌یانگوت: "هه‌رکه‌س جگه‌ له‌ ئایینی ئێمه‌ بڕوای به‌شتێکی تر هه‌بێ، هه‌ڵه‌کاره‌". دیاره‌ لێره‌دا ده‌کرێ ئه‌و ئارگۆمێنته‌ دژ به‌ خۆشیان به‌ کاربهێنرێت! 

   ئه‌و ئارگۆمێنته‌ ئاوا شی ده‌که‌ینه‌وه‌: ئه‌گه‌ر مرۆڤ بڕوای به‌ ئایینی حاکم نه‌بێ،‌ هه‌ڵه‌کارییه‌، واته‌ جگه‌ له‌ خۆی و ئایینه‌که‌ی هه‌موو که‌سێکی تری پێ هه‌ڵه‌کاره‌! چ تێزێکی به‌ر‌چاو ته‌نگه‌! به‌و تێزه‌ پڕێنسیپێکیان بۆخۆیان پێکهێناوه‌ که‌ ته‌نیا خۆیان پێ به‌رحه‌قه‌ و به‌س. ئه‌گه‌ر سه‌یری ڕابردوو بکه‌ین، ئه‌وکات زۆربه‌ی ئایینه‌کان و بیروباوه‌ڕه‌کان  له‌ ئارگۆمێنتی وه‌ک یه‌ک بۆ چه‌سپاندنی بۆچوونه‌کانیان که‌ڵکیان وه‌رده‌گرت! یه‌کێکی تر له‌ لایه‌نه‌ نه‌رێنییه‌کانی کۆمه‌ڵگا دروستکردن و چسپاندنی داب و نه‌ریتی هه‌ڵه‌یه‌. له‌ سه‌رده‌می زووه‌وه‌ ته‌نانه‌ت تا ئه‌مڕۆش داب و نه‌ریتی وا بوون و هه‌ن که‌ بوونه‌ته‌ له‌مپه‌ڕێک له‌ سه‌ر ڕێگای به‌ره‌و پێشچوونی مرۆڤ. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش زۆر جار بارودۆخی وا پێش هاتووه‌ که‌ مرۆڤ به‌ بێ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌و داب و نه‌ریتانه‌ ڕێگای خۆی تێدا ‌دۆزیوه‌ته‌وه‌. به‌ تێپه‌ڕبوونی کات، لادان و وه‌لانانی ئه‌و داب و نه‌ریتانه‌ به‌ هۆی به‌ڵگه‌ و ئارگۆمێنت هێنانه‌وه‌ی دروست به‌ره‌ به‌ره‌ له‌ وه‌چه‌ تازه‌کاندا ڕێگا بۆ دیالۆگ و هه‌وڵی لێک حاڵی بوونی بیروباوه‌ڕه‌کان خۆش ده‌کات. 

   سه‌رده‌می زوو زۆربه‌ی هه‌ڵس و که‌وته‌کان له‌ که‌ناڵی داب و نه‌ریته‌‌وه‌ بوو. وای لێهاتبوو که‌ زۆر که‌س له‌سه‌ر ئه‌و هه‌ڵس و که‌وتانه‌یان گیانی خۆیان به‌خت کردوه‌. به‌پێی ئه‌وبۆچوونانه‌یانه‌وه‌ تێزی سه‌یر سه‌یریان بۆخۆیان دروست کردبوو. بۆ نموونه‌ پرسیاری زۆر سه‌یریان داده‌ڕشت :

"چی گرنگتره‌، 'داب و نه‌ریت' یا 'خواردن'؟" وه‌ڵامه‌‌که‌شی دیاره‌ داب و نه‌ریت بوو. یا:

"چی گرنگتره‌، 'داب و نه‌ریت‏' یا 'نیازی سکسی'؟" وه‌ڵامه‌‌که‌شی دیاره‌ هه‌میسان داب و نه‌ریت بوو.

   فه‌یله‌سۆفان و ڕووناکبیران هه‌وڵیان داوه‌ به‌پێی بارودۆخی ئه‌وکات ئه‌و شێوه‌ هه‌ڵس و که‌وتانه‌ شی بکه‌نه‌وه‌ و له‌ به‌رانبه‌ریاندا، پرسیاری تر له‌ چوارچێوه‌یه‌کی به‌ڵگه‌ییدا دابڕێژن :

   ئایا بیرتان له‌ ئاکامی ئه‌وه‌ کردۆته‌وه‌ که‌ چ ده‌قه‌ومێ ئه‌گه‌ر "برسییه‌تی" یا  "نیازی سکسی" به‌ هۆی له‌مپه‌ری "داب و نه‌ریت"ه‌وه‌ ببێته‌ کێشه‌یه‌کی گه‌وره‌ی کۆمه‌ڵایه‌تیی؟     

پره‌نسیپی وه‌ک یه‌ک یا پره‌نسیپی مافی به‌رانبه‌ر

   لێره‌دا مرۆڤ له‌ ئارگۆمێنتی گشتی که‌ڵک وه‌رده‌گرێ و هه‌وڵ ده‌دا پره‌نسیپه‌که‌ وه‌ک ناوکی به‌ڵگه‌ به‌ بۆچوونه‌که‌یه‌وه‌ بچسپێنێ. بۆ نموونه‌ بۆ دیالۆگ له‌سه‌ر وشه‌ی "دیمۆکراسی" به‌ڵگه‌ی "هه‌موو مرۆڤێک له‌ لایه‌ن سروشته‌وه‌ یه‌ک مافیان هه‌یه‌" دێنێته‌وه‌ که‌ هیچ که‌س ناتوانێ ڕه‌دی کاته‌وه‌ و ئه‌و تێزه‌ بۆ چه‌سپاندن و سه‌لماندنی ئه‌وی که‌ هیچ شێوه‌یه‌کی حکوومه‌تداری باشتر له‌ نیزامی دیمۆکراسی نییه‌، به‌کاردێنێ. به‌ڵام مرۆڤ هه‌موو وه‌ک یه‌ک نین یاخود ڕه‌نگه‌ له‌ بڕێک شت دا وه‌ک یه‌ک بن. یا باشتر بڵێین، ئه‌گه‌ر به‌ وردی سه‌یر بکه‌ین، شتی هاوبه‌شیان تێدا ده‌بینینه‌وه‌. ئه‌و وێکچوونه‌یان به‌ڵگه‌ نییه‌ بۆ ئه‌ویکه‌ له‌ باری پره‌نسیپه‌وه‌ وه‌ک یه‌ک بن. "Hobbes"هۆبس له‌ روانگه‌ی فه‌لسه‌فی - سیاسی یه‌وه‌ ئه‌و ئارگۆمێنته‌ دێنێته‌وه‌ : 

"سروشت مرۆڤی له‌ باری لێهاتوویی جه‌سته‌ و رۆحه‌وه‌ وه‌ک یه‌ک دروست کردوون‌، سه‌ره‌ڕای بوونی ئه‌و راستییه‌ که‌ هێندێکیان له‌باری جه‌سته‌ و بیرکردنه‌وه‌ له‌وانیتر به‌هێزترن، جیاوازییه‌کی سه‌ره‌کییان له‌ناودا نییه‌ که‌ ببێته‌ هۆی به‌هره‌ی لایه‌نێک له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌ویتردا. ئه‌وه‌ی که‌ هێزی له‌شیش بگرێته‌وه‌، هه‌ره‌ لاوازه‌که‌یان ئه‌وه‌نده‌ی هێز له‌به‌ردایه‌‌ که‌ یا به‌ یه‌کگرتوویی له‌گه‌ڵ مرۆڤیتر و یا به‌ فێڵ و ده‌له‌سه‌ به‌هێزه‌کان له‌ناو به‌رن ....

   دیاره‌ ئه‌و ئارگۆمێنت و به‌ڵگه‌یه‌ی "هۆبس" بۆ هێزی له‌شی مرۆڤی دێنێته‌وه‌ ناکرێ له‌گه‌ڵ ئارگۆمێنتی "دیمۆکراسی هه‌ڵبسه‌نگێنرێت، که‌ هه‌ردووکیان باس له‌ یه‌کبوونی مرۆڤ ده‌که‌ن.

پره‌نسیپی "که‌س به‌ که‌س" یا ئاڵۆز 

   ئه‌و شکڵه‌ له‌ دوو ئارگۆمێنت پێکهاتووه:‌ (1) جگه‌ له‌ خودی تێزه‌که‌ چه‌ند ئیمکانیتر له‌ په‌نا تێزه‌که‌ وه‌ک ئاڵترناتیۆ ده‌بینرێ. (له‌ شکڵی "که‌س به‌ که‌س" دا ته‌نیا دوو ئاڵترناتیو هه‌ن که‌ هه‌ردووکیان وه‌ک یه‌ک بێ که‌ڵک و دژ به‌ خه‌ڵکن، وه‌ک هه‌ڵبژاردن له‌ مابه‌ین به‌ره‌ی ئه‌حمه‌دی نژاد و مووسه‌وی له‌ ئێران). (2) له‌ حاڵه‌تی دووهه‌مدا هیچکام له‌ ئیمکانه‌کانی تر ئه‌و شێوه‌یه‌ نین که‌ بکه‌ونه‌ ژێر پرسیار و جێگای تێزه‌که‌ بگرنه‌وه‌، که‌ ئه‌وکات به‌ مه‌جبووری تێزه‌که‌ هه‌ڵده‌بژێررێت. 

   بۆ پێکهێنانی دیکتاتۆری به‌و ئارگۆمێنتانه‌ که‌ (1) ئازادی و هه‌بوونی به‌رچاوی خوارده‌مه‌نی بۆ کۆمه‌ڵگا، له‌ بارودۆخێکی تایبه‌تدا مه‌به‌ستی نه‌هایین و پێویست به‌ هێچ ئاڵترناتیوێکی گرنگیتر نییه‌ و (2) "ئازادی"ش له‌ به‌رانبه‌ر برسێتیدا نه‌ جێگای هه‌ڵبژاردنه‌ و نه‌ ده‌ردی خه‌ڵکی برسی پێ ده‌رمان ده‌کرێ، نیزامی دیکتاتۆری به‌سه‌ر خه‌ڵکدا ده‌سه‌پێنن‌!

بۆ نموونه‌ له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی جیهانی سێهه‌مدا بۆیه‌ نیزامی دیکتاتۆڕی له‌سه‌ر کارن، چونکه‌ مرۆڤ ته‌نیا له‌ مابه‌ین "ئازادی" و "زگ تێرکردن" یه‌کیان ده‌توانێ هه‌ڵبژێرێت، که‌ لێره‌دا تێربوون گرنگتره‌ له‌ ئازادی! شان به‌شانی هه‌ر چه‌شنه‌ فه‌ناتیزمێک‌ پره‌نسیپی "که‌س به‌ که‌س" ڕاوه‌ستاوه‌ و ئارگۆمێنته‌که‌یان ئه‌وه‌یه‌ که‌:

"هه‌رکه‌س بۆ من نه‌بێ، دژ به‌منه‌".

شێوه‌ی  ڕێژه‌یی(نیسبییه‌ت)

   به‌ پره‌نسیپێکی لۆژیکییه‌وه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ین له‌سه‌ر پرسیارێک بدوێین که‌ بۆ وه‌ڵام چه‌ند تێزی جۆراوجۆری هه‌بێ، که‌ له‌ڕاستیدا هه‌موو تێزه‌کان ناتوانن هاوکات ڕاست بن، به‌ڵام هه‌موویان ده‌توانن هه‌ڵه‌ بن.  بۆ مه‌به‌ستی شک خستنه‌سه‌ر تێزه‌کان‌ ده‌مانهه‌وێ تێزی دیاریکراو به‌ شێوه‌ی ڕێژه‌یی له‌گه‌ڵ چه‌ند ئاڵترناتیوی تردا هه‌ڵبسه‌نگێنین.  

"ئه‌گه‌ر مرۆڤ له‌ جێگایه‌کی نمدار بخه‌وێ رۆماتیسم ده‌گرێ و له‌وانه‌یه‌ ئیفلیجیش بێ. له‌ حاڵێکدا زۆر بوونه‌وه‌ر هه‌ن که‌ له‌ ناو قوڕو چڵپاودا ده‌ژین. ئه‌گه‌ر مرۆڤ له‌سه‌ر دار بێ له‌ ترسان ده‌له‌رزێ، له‌ حاڵێکدا مه‌یموون له‌سه‌ر دار ده‌ژین". 

کام یه‌ک له‌و گیانله‌به‌رانه‌‌ جێگای راسته‌قینه‌ی ژیانیان دۆزیوه‌ته‌وه‌؟

"مرۆڤ گۆشتی زۆربه‌ی بوونه‌وه‌ران ده‌خوات، ئاسکه‌ کێوی گیاوگژ ده‌خوات، هه‌زارپێ زگی خۆی به‌ کرم تێرده‌کات و کونده‌بوش مشک ده‌خوات". 

کام یه‌ک له‌و گیانله‌به‌رانه‌‌ تامی ڕاسته‌قینه‌ی خواردنیان دۆزیوه‌ته‌وه‌؟

"ژنێکی جوان له‌به‌ر چاوی مرۆڤ جوان ده‌نوێنێ، به‌ڵام کاتێک ماسییه‌ک ئه‌و ژنه‌ جوانه‌ ببینێت راده‌کاته‌ بن ئاوه‌که‌ و ئه‌گه‌ریش باڵنده‌یه‌ک بیبینێ، له‌به‌ری هه‌ڵده‌فڕێ"!

کام یه‌ک له‌وان باشتر ده‌زانێ، چی له‌سه‌ر ئه‌م ئه‌رده‌ جوانترینه‌؟

به‌و ئارگۆمێنتانه‌ ده‌مانهه‌وێ چی بسه‌لمێنین، و چ پره‌نسیپێک دیاری بکه‌ین؟ ئه‌و پره‌نسیپانه‌ دێنه‌ ژێر پرسیار: 

ئه‌گه‌ر بۆ ڕوونکردنه‌وه‌ی وشه‌یه‌ک یا شتێک، چه‌ند چاوه‌دێری جیاواز له‌سه‌ر چه‌ند بۆچوونی جیاواز ساغ ببنه‌وه‌، ده‌بێ ئه‌و شته‌ به‌ شێوه‌ی ڕێژه‌یی چاولێ بکرێت.

ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌یه‌: ئه‌گه‌ر دوو چاوه‌دێر (چاوه‌دێری1) و (چاوه‌دێری2) دوو بۆچوونی جیاوازیان له‌سه‌ر شتێک هه‌بێت، نابێ له‌ هه‌مبه‌ریان ناڕه‌زایه‌تی و پرۆتێست بکرێ چونکه‌ ئه‌و بڕیاره‌ی (چ1) له‌سه‌ر شته‌که‌- بۆ نموونه‌ "جوانی"، ده‌یدات ره‌نگه‌ له‌ روانگه‌ی (چ2) ه‌وه‌ "ناشیرین" بێت. هه‌ر به‌و هۆیه‌ شێوه‌ی پێشوو و کامیلی شته‌که‌ وه‌لاده‌نرێ. پیاو ناتوانێ به‌ ته‌واوی و سه‌داسه‌د له‌سه‌ر جوانی یا بارودۆخێکی ئیدیئال بۆ ژیان بدوێ. لێره‌دا ڕێژه‌یی مه‌جبوور به‌و پرسیارانه‌مان ده‌کات که‌:  جوانی چییه‌؟  ناشیرینی چییه‌؟ جا ئه‌گه‌ر به‌ جێی جوانی و ناشیرینی، بووچوونه‌کان و ئه‌و ڕێژه‌یه‌ له‌سه‌ر کێشه‌ی گه‌وره‌تر و به‌ ماناتر بێت، به‌ ڕاشکاوی ئه‌وه‌نده‌ی تریش دڵته‌زێنتر و ناخۆشتر ده‌بێت. ده‌کرێ ئه‌و هه‌ڵس و که‌وت و پره‌نسیپانه‌ له‌ لایه‌ن که‌سان یا نه‌ته‌وه‌یه‌که‌وه‌ به‌ شێوه‌ی ئه‌رێنی و له‌ لایه‌ن که‌سان یا نه‌ته‌وه‌یه‌کی تریشه‌وه‌‌ شێوه‌ی نه‌رێنی پێ بدرێت! له‌بارو دۆخێکی وادا ئیتر ئه‌و پرسیاره‌ ناکرێت که‌ ئه‌و پره‌نسیپه‌ ڕاسته‌ یا هه‌ڵه‌، به‌ڵکوو ده‌گوترێ له‌ لایه‌ن کام نه‌ته‌وه‌ یاخود کولتووره‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێ!

   له‌وه‌ش ره‌خنه‌هه‌ڵگرتری لێ دێ ئه‌گه‌ر به‌جێی وشه‌ی ڕاستبوون له‌ وشه‌ی "ڕاستبوون بۆ من" و "ڕاستبوون بۆ تۆ" که‌ڵک وه‌ر بگیرێ! به‌و شێوه‌یه‌ مانا و بوونی وشه‌ی"ڕاستی و ڕاسته‌قینه‌ بوون" له‌ ناو ده‌چێ، که‌ ئێمه‌ زۆر به‌ چه‌توونی و بێ مه‌یلی چاوپۆشی لێ ده‌که‌ین. له‌ بارودۆخێکی وادا هه‌ر چه‌شنه‌ ئارگۆمێنت و به‌ڵگه‌یه‌ک بێره‌نگ ده‌کرێن. لێره‌دایه‌ که‌ سه‌بووری، گوێ ڕادێری، ڕێزگرتن له‌ بۆچوونه‌کان، باوه‌ڕه‌کان و سووکایه‌تی پێ نه‌کردنیان، مرۆڤی ئاسایی و ژیر له‌ مرۆڤی فه‌ناتیك جیا ده‌کاته‌وه‌. 

   له‌ سه‌ده‌ی 16 ه‌ دا که‌سێک به‌ ناوی "کاستێلیۆن" Castellion له‌سه‌ر وشه‌ی "فه‌ناتیک" بۆ هاندانی خه‌ڵکی به‌ره‌و "تۆله‌ڕانس"(به‌سه‌بر و حه‌وسه‌له‌ بوون، دڵ فه‌راوانی) ئاوا ده‌دوێ:

"به‌دوای لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی تێروته‌سه‌ل سه‌باره‌ت به‌ وشه‌ی "فه‌ناتیک" و ئه‌وی که‌ کێ ده‌توانی فه‌ناتیک بێ، من هیچ شتێکم ده‌ستگیر نه‌بوو جگه‌ له‌وه‌ی که‌ بڵێم : فه‌ناتیک به‌ هه‌موو ئه‌و مرۆڤانه‌‌‌ ده‌گوترێ که‌ بۆچوونه‌که‌یان له‌گه‌ڵ بۆچوونی ئێمه‌ یه‌ک نه‌گرێته‌‌وه‌. ئه‌وه‌ش نیشانده‌ری ئه‌وه‌یه‌ که‌ هیچ که‌س "فه‌ناتیک" نییه‌، ئه‌گه‌ر له‌ لایه‌ن ده‌سته‌یه‌کی دیکه‌وه‌ به‌ فه‌ناتیک نه‌ناسرێ.  ته‌نانه‌ت وای لێ دێ که‌ تۆ، تۆیه‌کی که‌ له‌م شاره‌ به‌ مرۆڤێکی تۆله‌ڕانس و باش ده‌ناسرێی، له‌ شار و جێگایه‌کیتر به‌ فه‌ناتیکت داده‌نێن! 

که‌ وابوو ، بێینه‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌، ئه‌و جێگایه‌ یاخود وڵاته‌ی که‌‌ ژیانی بێ قڕه‌ و به‌ئاسایشی گه‌ره‌که‌، ده‌بێ هه‌موو بۆچوونه‌کان، ئایینه‌کان، ئیدیۆلۆژییه‌کان و باوه‌ڕه‌کانی تێدا جێ بکرێته‌وه‌ و به‌ مافی به‌رابه‌ر و ئازادانه، پێکه‌وه‌‌ کۆمه‌ڵگا هه‌ڵسووڕێنن.

ئارگۆمێنتی نه‌رێنی

   یه‌ک له‌ هه‌ره‌ سامناکترین ئارگۆمێنته‌کان له‌و چه‌شنه‌ن که‌ به‌هۆی ئارگۆمێنته‌که‌  روودواێک، یا کاره‌ساتێک، بخۆڵقێندرێ. بۆ نموونه‌ "سێزاریه‌ن" (له‌بار بردنی منداڵ). دیاره‌ له‌ حاڵه‌تی ئاساییدا ئه‌و کاره‌ واته‌ له‌بار بردنی مناڵ یاساخه‌. به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ هه‌ر هۆیه‌ک، جا چ به‌هۆی یاساوه‌ یا به‌ دزییه‌وه‌، ئه‌وکاره‌ بکرێت، ده‌بێ له‌خۆمان ئه‌و پرسیاره‌ بکه‌ین: "سنووری ئه‌و کاره‌ که‌ له‌ناوبردنی ژیانیکه‌، ده‌بێ له‌ کوێ بێت؟" ئاخۆ ده‌بێ له‌ یه‌که‌مین حه‌وتووه‌کاندا ئه‌وکاره‌ دروست بێ و له‌ حه‌وتووی بیسته‌م دا نا؟ ته‌نانه‌ت ده‌توانین بڵێین بۆچی نه‌خۆشه‌کان و پیره‌کان  له‌ناو نه‌به‌ین؟ یاخود ده‌توانین بڵێین: له‌ چاو سروشته‌وه‌ کوشتنی ئاژه‌ڵ و بنیاده‌م وه‌ک یه‌کن‌ و هه‌رتکیان له‌ ناوچوونی ژیانه‌ و هێچ جیاوازییه‌کیان نییه‌. جا چونکه‌ ئیزنی ئاژه‌ڵ کوشتن هه‌یه‌ ده‌بێ ... . لێره‌دا ده‌بێ جیاواز له‌هه‌ر بیر و باوڕێک که‌ هه‌مانه،‌ سنووره‌کان سه‌باره‌ت به‌و چه‌شنه‌ ئارگۆمێنت دروستکردنانه‌ به‌رته‌سک بکرێنه‌وه‌ و ئه‌و ئارگۆمێنته‌مان له‌ بیر بێ که‌ ده‌ڵێ: هه‌ر شتێک سنوورێکی خۆی هه‌یه‌!

   ئارگۆمێمتێکی ناسراوی فه‌یله‌سوفێکی چینی هه‌یه‌  که‌‌ چوارسه‌د ساڵ پێش زایین سه‌باره‌ت به‌ شه‌ڕی نه‌ته‌وه‌کان گوتوویه‌تی :

  [وای دابنێین که‌سێک له‌ بێستانێک "سێوێک" یا "کۆخێک" بدزێت، هه‌رکه‌س ئه‌وه‌ ببیستێت به‌ تاوه‌نباری ده‌ناسێت و ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بتوانن سزاشی بۆ ده‌بڕنه‌وه‌. بۆچی؟ بۆ ئه‌وه‌یکه‌ به‌هۆی قازانج گه‌یاندن به‌خۆیه‌وه‌، زه‌ره‌ری به‌ که‌سێک گه‌یاندوه‌. دزینی مه‌ڕ، بزن، ئه‌سپ و ئاژه‌ڵیتر به‌ نیسبه‌ت، زۆر له‌ میوه‌ دزین خراپتره‌. بۆچی؟ چونکه‌ به‌و کاره‌ زه‌ره‌رێکی زیاتر به‌ خاوه‌نی ده‌گه‌ێینرێت و کاره‌که‌ش زۆر ناشیرین و خراپکارانه‌تره‌. 

   به‌ڵام ئه‌گه‌ر که‌سێک به‌بێ تاوان که‌سێکتر بکووژێت، کارێکی زۆر ناله‌بار و خراپه‌. بۆچی؟ چونکه‌ ئه‌و زه‌ره‌رێکی زۆر گه‌وره‌ی به‌ مرۆڤ گه‌یاندووه و کارێکی دژبه‌ مرۆڤی کردوه‌ و به‌و هۆیه‌ سزاکه‌شی زۆر گه‌وره‌تره‌. 

   دایبنێین که‌سێک خاڵێکی چکوولانه‌ی چڵکنی ڕه‌ش ببینێ و ناوی بنێ "ڕه‌ش"، به‌ڵام خاڵیكی گه‌وره‌ی چڵکنی ڕه‌ش ببینێ و ناوی بنێ "سپی"، به‌ ڕاشکاوی ئه‌و که‌سه‌ جیاوازی مابه‌ین سپی و ڕه‌ش نازانێت. که‌سێک تامی شتێکی چکووله‌ی تاڵ ده‌کا و ناوی ده‌نێ "تاڵ"، شتێکی گه‌وره‌ی تاڵ تام ده‌کا و ناوی ده‌نێ "شیرین". ئه‌و که‌سه‌ به‌ ئه‌رخه‌یانی جیاوازی مابه‌ین تاڵ و شیرین نازانێ. به‌ڵام له‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ گرنگتر، ئه‌گه‌ر که‌سێک کارێکی خراپی چکووله‌(وه‌ك پیاو کوشتن) به‌ تاوان‌ بزانێ و کارێکی خراپی گه‌وره‌ وه‌ک "شه‌ڕ" دژ به‌ مرۆڤه‌کانیتر نه‌ته‌نیا به‌ خراپ نه‌زانێ به‌ڵکوو قاویشی بۆ بدا، ده‌بێ ئه‌و پرسیاره‌ بکرێ که‌ ئایا ئه‌و که‌سه‌ جیاوازی مابه‌ین چاک و خراپ ده‌زانێ؟]

ئه‌گه‌ر کاره‌ساتێکی گه‌وره‌ رووبدا و روون ببێته‌وه‌ که‌ ئه‌و کاره‌ساته‌ له‌سه‌ر پلانی داڕێژراو و به‌ ئاگاییه‌وه‌ کراوه‌، ئیتر هه‌رچه‌ند مرۆڤ به‌سه‌بر و حه‌وسه‌له‌ و دڵ فراوانیش بێت، خۆڕاگریی له‌ هه‌مبه‌ردا زۆر چه‌توونه‌. 

   بۆ نموونه‌ پره‌نسیپی "دۆمینه‌" پره‌نسیپێکی نوێی وڵاته‌ رۆژئاواییه‌کان بوو که‌ به‌ شێوه‌ی شه‌ڕی سارد به‌ به‌رنامه‌یه‌کی پێشتر داڕێژراو دژبه‌ وڵاته‌ به‌ ناو کومونیسته‌کان به‌ڕێوه‌یان برد. تێزه‌که‌یان ئه‌وه‌ بوو که‌ نابێ پشتگری له‌ وڵاته‌ رۆژهه‌ڵاتییه‌کان بکرێ. ئه‌گه‌ر به‌ردێک له‌ "دۆمینه‌" ه‌کان بکه‌وێ، ئه‌وانیتریش به‌دوایدا ده‌که‌ون. ئه‌و چه‌شنه‌ هه‌ڵس و که‌وتانه‌ نه‌ته‌نیا مرۆڤ بۆ پێکه‌وه‌ ژین لێک نزیک ناکاته‌وه‌، به‌ڵکوو زیاتر ڕه‌شبینیان ده‌کا و لێکیان دوور ده‌خاته‌وه‌. کاردانه‌وکه‌شیمان به‌ چاو دیت! 

   به‌ پێچه‌وانه‌ی ئارگۆمێنته‌کانی پێشوو، کاره‌ساتێکی ناخۆش باشتر خۆڕاگری له‌ هه‌مبه‌ر ده‌کرێ ئه‌گه‌ر به‌ بێ پلانی پێشوو و به‌ شێوه‌ی هه‌ڵکه‌وت بووبێت. 

   بۆ نموونه‌ مه‌کته‌بی ستالینیزم به‌ ڕوونبوونه‌وه‌ی هه‌ڵس و که‌وته‌ ناله‌باره‌کانیان دژ به‌ ئه‌و که‌سانه‌ی هاوبیریان نه‌بوون، زۆربه‌ی لایه‌نگرانی مارکسیزمیان شۆکه‌ کرد. مرۆڤ ئه‌و پرسیارانه‌ له‌ خۆی ده‌کات: ئه‌وه‌ ته‌نیا به‌دشانسییه‌کی به‌ هه‌ڵکه‌وت بوو؟ ته‌سادوفێکی چاوه‌ڕوان نه‌کراو؟ یاخود ئه‌و کاره‌ساته‌ له‌ هه‌ناوی ئیدئۆلۆژی سوسیالیزم و کۆمۆنیزمه‌وه‌ هاته‌ ده‌رێ؟ له‌ ڕاستیدا ئه‌و کاره‌سات و تێکرووخانه،‌ ئیستسنا(به‌تاقانه‌) بوو؟ یاخود به‌ بن به‌ست گه‌ییشتنێکی تێئۆریکی بوو؟ به‌و تێز و ئانتی تێزانه‌ لایه‌نگرانی مارکسیزم به‌ خۆیانی ده‌قه‌بووڵێنن که‌ ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌یه‌ک له‌کاردا بووبێ ئه‌وه‌ هه‌ڵه‌ی مرۆڤه‌ نه‌ك تێئۆری مارکسیزم. مارکسیزم هه‌ڵه‌ نییه‌ و ئه‌وه‌ به‌رنامه‌یه‌کی پێشتر داڕێژراو نه‌بووه‌، به‌ڵکوو که‌ڵکی نابه‌جێی لێ وه‌رگیراوه‌. 

   ئه‌و بۆچوونه‌‌ ده‌کرێ راست بێت. هیچ شتێک له‌و دنیایه‌دا نییه‌ که‌ڵکی نابه‌جێی لێ وه‌رنه‌گیرێ. هه‌موو ده‌زانین که‌ ته‌نانه‌ت له‌ کۆمه‌ڵگای دیموکڕاتیکیش دا سیاسه‌توانی ساخته‌چی ده‌بینرێن که‌ زۆر کات کاری نادیمۆکڕاتیانه‌ ده‌که‌ن. به‌ڵام ئایا ئه‌وه‌ هیچ شتێک له‌ بایه‌خی‌ سیسته‌می دیموکڕاسی که‌م ده‌کاته‌وه‌؟ 

   بۆ ڕوونکردنه‌وه‌ی ڕووداوێك،  ده‌بێ پرۆسه‌ی پێکهاتنی ڕووداوه‌که‌ له‌ ئاراسته‌ی مێژوویدا شی بکرێته‌وه‌. ده‌بێ ئه‌و ڕوونکردنه‌وه‌یه‌ به‌ ئارگۆمێنتی مێژوویی لۆژیکی ته‌یار بێ. بۆ نموونه‌ کاتێ له‌ باری مێژووییه‌وه‌ پێکهاتنی ئایینێک له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ و هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو به‌ به‌ڵگه‌ی لۆژیکی ڕوون ده‌کرێته‌وه‌، ئیتر پێویست ناکا به‌ هێزێکی ئیلاهی و ماوه‌ڕای ئینسانی ببه‌سترێته‌وه‌. زۆرێک له‌ فه‌یله‌سوفانی جیهان بۆ سه‌لماندنی ناڕاستبوون و  چۆن  و بۆچی پێکهاتنی ئایینه‌کان، لێکۆڵینه‌وه‌یان کردوه‌ و زۆربه‌یان  "ترس"ی مرۆڤ له‌ "سروشت" و "مردن" یان به‌ یه‌ک له‌ هۆیه‌ گه‌وره‌کانی ناسیوه‌. به‌ڵام هێندێکیشیان پارێزیان له‌ دروستکردنی ئارگۆمێنت دژ به‌و تێزه‌ گرتوه‌، چونکه‌ له‌ باری لۆژیکیه‌وه‌، ڕاستبوون یا ناڕاستبوونی ئه‌و چه‌شنه‌ تێزانه‌، په‌یوه‌ندی به‌ فۆرمۆلیره‌کردنیان له‌ ڕه‌وتی مێژووییدا نییه‌. مرۆڤ ده‌توانێ مێژووی ئایینێک یا ته‌نانه‌ت مێژووی پێکهاتنی جه‌ره‌یانی  "ئیدیۆلۆژیکی" بنووسێ و بیهێنێته‌ سه‌ر کاغه‌ز، به‌ڵام خۆ ئه‌وه‌، به‌ڵگه‌ بۆ ڕاستبوون یا ناڕاستبوونیان نییه‌. 

   ئارگۆمێنتێک سه‌باره‌ت به‌و بۆچوونانه‌ ده‌ڵێ:  "ئه‌و کات مرۆڤ له‌ به‌ڵگه‌یه‌ک ده‌گه‌ڕا بۆ ڕه‌دکردنه‌وه‌ی بوونی خودا، به‌ڵام ئه‌مڕۆ مرۆڤ لێکۆڵینه‌وه‌ ده‌کات له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ چلۆن "باوه‌ڕ" به‌ بوونی خودا پێکهاتووه‌، که‌ ئیتر ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆی پێویست نه‌بوونی ڕه‌دکرنه‌وه‌که‌ی. ده‌کرێ بڵێین ئه‌و چه‌شنه‌ به‌ڵگه‌ مێژووییانه‌‌ به‌ ده‌گمه‌ن ده‌توانن ڕاستبوون یا ناڕاستبوونی ڕووداوێک بسه‌لمێنن. 

   زۆر جار که‌سایه‌تی وه‌ک پێشه‌وای‌ ئایینی، سیاسی، زانستی و ...   ده‌بنه‌‌ به‌ڵگه‌ بۆ سه‌لماندنی بۆچوونێک. وای لێدێ که‌ لایه‌ن "مه‌کته‌بێک"، "ئایینێک"وه‌ هه‌ر شتێک بگوترێت، لایه‌نگرانیان به‌ ڕاستی ده‌زانن. ئارگۆمێنته‌کانیان وه‌ک به‌ڵگه‌ی گشتیی لێ دێ و ته‌نانه‌ت به‌ شێوه‌ی نووسراوه‌ یاخود کتێب، خۆی وا ده‌سه‌لمێنێ، که‌ به‌ تێپه‌ڕبوونی کات وه‌ک هه‌موو ئه‌و کتێبه‌ ئایینیانه‌ و مه‌کته‌به‌ سیاسییانه‌، شێوه‌ی چه‌سپاندن و باوه‌ڕپیکردنی له‌ناو کۆمه‌ڵگادا بۆ مسووگه‌ر ده‌کرێت و ده‌بێته‌ پره‌نسیپێکی گشتی. ئه‌و به‌ڵگه‌ و دۆگۆمێنت و ئارگۆمێنتانه‌ وایان لێ دێ که‌ زۆر ئاسایی له‌ لایه‌ن به‌شدارانی کۆمه‌ڵگاوه‌ ده‌سه‌لمیندرێ و که‌م که‌س ده‌توانێ یا ده‌یهه‌وێ دژیان ڕاوه‌ستێت. یا زۆر خۆمانه‌تر ده‌توانین بڵێین،‌ زۆربه‌ی به‌شدارانی کۆمه‌ڵگا ئه‌و توانا‌ زانستییه‌یان نییه‌ که‌ له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و چه‌شن ئارگۆمێنتانه‌دا ڕاوه‌ستن یا ڕه‌خنه‌ی لێبگر‌ن. ته‌واوی ئه‌و بابه‌تانه‌ی منداڵ له‌ قوتابخانه‌ فێری ده‌بن، جا له‌ باسی زانستی و سیاسییه‌وه‌ بگره‌ تا مێژوو و ئایین و سروشت و ... هیچکامیان گه‌رانتی یان نییه‌ که‌ ناوه‌ڕۆکی بابه‌ته‌که‌یان دروست بێ‌ و کونترۆڵی ڕاستبوونیان له‌ لایه‌ن قوتابیانه‌وه‌ زۆر چه‌توونه‌. هه‌ر که‌سێکیش دژ به‌ هه‌ڵه‌بوونیان ڕاوه‌ستێ به‌ شێت و نه‌زان له‌قه‌ڵه‌م ده‌درێ. بۆ نموونه‌ کاتێک ئه‌نشتاین له‌ قوتابخانه‌ دژ به‌ بۆچوونه‌کانی مامۆستای فێرکاری ڕاده‌وه‌ستا، به‌ شێت و نه‌زان داده‌نرا، که‌چی ماوه‌یه‌ک دواتر هه‌ر ئه‌و بۆچوونانه‌ی بوون به‌ یاسای بیرکاری و ته‌نانه‌ت گۆیا مامۆستاکه‌شی داوای لێ بووردنی لێ کردووه‌. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ له‌ کۆمه‌ڵگادا مرۆڤی وه‌ک ئه‌‌نشتاین زۆر که‌من. 

   له‌ لایه‌کیتریشه‌وه‌ هه‌رچه‌نده‌ تێزێک، دیالۆگی زیاتر له‌سه‌ر بکرێ به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ش ئه‌و تێزه‌ بۆ ئه‌وکه‌سه‌ی باوه‌ڕی پێی هه‌یه‌ گرنگتر ده‌بێ. ئێمه‌ ده‌بێ فێربین بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی شته‌ ماوه‌ڕای ئینسانییه‌کان(له‌ خودا و ئایینه‌وه‌ بگره‌ هه‌تا دیتن و هه‌ڵفڕینی مرۆڤی پلانێته‌کانی تر و ئیدیۆلۆژییه‌کانی تر و بۆچوونه‌ زانستییه‌کان و ...) خۆمان وا په‌روه‌رده‌ بکه‌ین که‌ به‌ چاوی ڕه‌خنه‌ سه‌یری ئه‌و دیاردانه‌ بکه‌ین و نه‌یانکه‌ین به‌ بت و له‌ نه‌هایه‌تدا ته‌نیا بیانپه‌ره‌ستین. مرۆڤ توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌، هه‌ر چه‌شنه‌ هه‌واڵ یا ڕووداوێک به‌ شێوه‌ی ئه‌رێنی یا نه‌رێنی بڵاوکه‌نه‌وه‌‌. موعجیزه‌(په‌رجۆ)، هه‌میشه‌ له‌ جێگایه‌ک پێکدێ که‌ له‌ لایه‌ن خه‌ڵکه‌وه‌ چاوه‌ڕوانی لێبکرێ. بۆ نموونه‌، دوای بڵاو بوونه‌وه‌ی ئایینی مه‌سیحییه‌کان، موعجیزه‌ی عیسی له‌ دنیای مه‌سیحیه‌تدا له‌ جێگای له‌دایکبوونه‌که‌ی به‌وهۆیه‌ی ده‌یانناسی و به‌ چاوێکی ره‌خنه‌گرانه‌وه‌ سه‌یریان ده‌کرد، کارلێکه‌رییه‌کی ئه‌وتۆی نه‌بوو، به‌ هه‌ڵسه‌نگاندن له‌گه‌ڵ ئه‌و جێگایانه‌ی‌ نه‌یانده‌ناسی. کاتێ عیسی گه‌ڕاوه‌ بۆ جێی له‌دایکبوونی و ده‌یهه‌ویست خه‌ڵکی ڕوون بکاته‌وه‌، باوه‌ڕیان پێ نه‌کرد. ده‌یانگوت مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ کوڕی فڵانه‌ که‌س ... نییه‌ ... له‌کوێوه‌ ئه‌و ئه‌رکه‌‌ ئیلاهییه‌ی پێ به‌خشراوه‌. بارودۆخ و چۆنیه‌تی چاوه‌ڕوانیکردنی مرۆڤ بۆ‌ پێکهێنانی باوه‌ڕه‌کانیان ڕۆڵێکی زۆر گرنگ ده‌گێڕن. لێره‌دا ئارگۆمێنتێکی زۆر ڕاست هه‌یه‌ که‌ ده‌ڵێ: ته‌نانه‌ت خواکان و بته‌کانیش ده‌مرن و نامێنن ئه‌گه‌ر مرۆڤ ئیتر باوه‌ڕیان پێیان نه‌مێنی!

   ئارگۆمێنتی به‌زه‌یی پێداهاتن یه‌کێکی تر له‌ چه‌شنی ئارگۆمێنته‌کانه‌ که‌ بۆ ئاگادارکردنه‌وه‌ی هه‌ستی ده‌رونی مرۆڤ سه‌باره‌ت به‌ بارودۆخێکی ناله‌بار به‌کارده‌هێنرێت. دیاره‌ بۆ هه‌موومان زۆر چه‌توون ده‌کرێ،  ره‌خنه‌ له‌ که‌سیک بگرین که‌ کاره‌ساتێکی به‌سه‌ر هاتبێ‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ش به‌ڵگه‌ نییه‌ که‌ ئه‌و چه‌شنه‌ کاره‌ساتانه‌ شی نه‌کرێنه‌وه و ئانالیزه‌ نه‌کرێن‌. ته‌نانه‌ت جێگای ده‌رس لێوه‌رگرتنه‌ که‌سێک کاره‌ساتێکی به‌سه‌ر هاتبێت و به‌ ئه‌زموونه‌وه‌ بتوانێ له‌سه‌ر خاڵه‌ ئه‌رێنی و نه‌رێنییه‌کانی بۆمان بدوێ.

چه‌شنه‌ ئارگۆمێنتێکیش هه‌ن که‌ بۆ به‌ربه‌ره‌کانی دژ به‌ کرده‌وه‌یه‌کی ناله‌باری "مۆڕاڵی"(ئه‌خلاق)ی به‌کارده‌هێنرێن، له‌حاڵێکدا ئه‌و که‌سه‌ی ئارگۆمێنته‌که‌ دێنێته‌وه‌، خۆشی هه‌ر هه‌مان کاری کردووه‌. بۆ نموونه‌، "چۆن ده‌توانن ئه‌مریکاییه‌کان ئاڵمانییه‌ نازییه‌کان به‌ کوشتاری جووله‌که‌ تاوانبار بکه‌ن له‌حاڵێکدا خۆیان له‌ ژاپۆن و وێتنام ئه‌و هه‌موو مرۆڤه‌  بێ تاوانه‌یان کوشت و ته‌نانه‌ت وه‌چه‌ی سوورپێسته‌کانیان له‌ وڵاتی خۆیان له‌ناو برد". پره‌نسیپی گشتیی ئه‌و چه‌شن ئارگۆمێنته‌ ده‌ڵێ: هه‌ر که‌س خۆی کارێکی ناشایست بکا، ئیزنی قه‌ده‌غه‌کردنی ئه‌‌و کاره‌ی له‌ که‌سێکی تر نییه. 

   جاری واهه‌یه‌ ماوه‌ی دیالۆگ له‌سه‌ر باسێک هێنده‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌ و ماندووکه‌ره‌وه‌ ده‌بێ، که‌ باشتر وایه‌ ده‌ست له‌ دیالۆگه‌که‌ هه‌ڵگیرێ وباس له‌ شتێکی تر بکرێ. به‌ڵام له‌ بارودۆخی وادا زۆر که‌س نایانهه‌وێ مه‌یدان به‌جێ بێڵن و به‌هه‌رجۆرێک بێ ده‌بێ لایه‌کی به‌ لایه‌کدا بخه‌ن، که‌ له‌ زۆربه‌ی ئه‌و چه‌شن دیالۆگانه‌دا کار ده‌گاته‌  ناخۆشی و سه‌رئێشه‌ گرتن. له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌وه‌دا ئه‌و ئارگۆمێنته‌ش‌ راستییه‌کی حاشالێهه‌ڵنه‌گره‌‌ که‌ ژیانی ئێمه‌ی مرۆڤ زۆر درێژ نییه‌ و ناتوانیین به‌ شێوه‌ی بێ نه‌هایه‌ت له‌سه‌ر شتێکی دیاریکراو دیالۆگ بکه‌ین. مرۆڤ ده‌بێ له‌ ژیانی دا کاره‌‌ گرنگه‌کان وه‌پێش ئه‌وانیتر بخات. دیاره‌ لێره‌شدا ده‌بێ هه‌ر به‌ چاوی رێژه‌یی سه‌یر بکرێت، چونکه‌ ‌ کارێک که‌ بۆ ئه‌م گرنگ بێ، ره‌نگه بۆ ئه‌ویتر وا نه‌بێ. له‌ "کۆنفۆسیوس" یان سه‌باره‌ت به‌ "مردن" پرسیوه‌، وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌: 

کاتێ مرۆڤ هێشتا له مانای‌ ژیان نه‌ گه‌ییشتووه‌، چلۆن ده‌توانێ له‌ مردن بگا!

   به‌و ئارگۆمێنته‌ ده‌یهه‌وێ پێمان بڵێ که‌ مرۆڤ نابی خۆی به‌ پرسیاری "مێتافیزیکی" یه‌وه‌ بخافڵێنێ له‌کاتێکدا ئه‌و هه‌موو ئه‌رکه‌مان بۆ ڕوونکردنه‌وه‌ی ژیانی هاوبه‌ش له‌سه‌ر شانه‌.  

   له‌ هه‌ندێ ئاڕگۆمێنت دا جێی باسه‌، که‌ ئایا بۆچوونه‌که‌ راسته‌ یان هه‌ڵه‌یه‌! به‌هۆی‌ ئه‌و نموونه‌یه‌ی خواره‌وه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م ئه‌و چه‌شنه‌ ئارگۆمێنته‌ سه‌رسووڕ‌هێنه‌ره شی بکه‌مه‌وه‌.

   بیشهۆف بێرکێلی (Bischof Berkeley) ئیده‌ئالیستی به‌ناوبانگ، سه‌باره‌ت به‌ دنیای ڕاسته‌قینه‌ی مرۆڤ ده‌ڵێ: "ته‌نیا کرده‌وه‌کان و ڕۆحی مرۆڤ رێئال یاخود ڕاسته‌قینه‌ن‌، دنیای ده‌وروبه‌رمان و ئه‌و شتانه‌ی ده‌یبینین هه‌ر هه‌موویان سازکراون و بوونی ڕاستییان نییه‌".

ده‌کرێ بۆ نموونه‌ ئارگۆمێنتی دژ به‌و بۆچوونه‌ ئاوا بێ: "شه‌ق له‌ به‌ردێک هه‌ڵده‌‌ین". واته‌ به‌ شه‌ق له‌ به‌رد هه‌ڵدانێک ده‌کرێ بوونی به‌رده‌که‌ بسه‌لمێندرێ. لێره‌دا ئه‌وکه‌سه‌ی ئه‌و تاقیکارییه‌ ده‌کا بۆی ڕوون ده‌بێته‌وه‌ که‌ ئه‌و تێئۆریه‌ی بوونی به‌رد ڕه‌د ده‌کاته‌وه‌، ناتوانێ ڕاست بێت. شته‌که‌ هێنده‌ ڕوونه‌ که‌ مرۆڤ پێکه‌نینی به‌ دنیای ئیده‌ئالیست دێ! سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش ئیده‌ئالیست له‌سه‌ر قسه‌ی خۆی سووره‌ و ته‌نانه‌ت دان به‌وه‌ش داده‌نێ که‌ کاتی شه‌ق له‌ به‌رد دانه‌که‌ مرۆڤ ئێشی پێده‌گا، به‌ڵام ئه‌و دیارده‌یه‌ ده‌لکێنی به‌وه‌وه‌‌ له‌ ڕوانگه‌ی لێکدانه‌وه‌ی فه‌لسه‌فییه‌وه‌ به‌رده‌که‌ بوونی نییه‌! 

   جاری واهه‌یه‌ ئارگۆمێنت هێنانه‌وه‌که‌ زۆر به‌ جێیه‌، به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش مرۆڤ ناتوانێ به‌ مه‌به‌سته‌که‌ی بگات. ئه‌وه‌ چه‌ند هۆی هه‌یه‌: مرۆڤ ناتوانێ له‌ ئارگۆمێنته‌که‌ی که‌ڵک وه‌ربگرێ، ئه‌گه‌ر سه‌رنجی بینه‌ران یا بیسه‌ران له‌ بابه‌تی سه‌رکی به‌ لاڕێ کێشرابێ. هه‌روه‌ها مرۆڤ به‌ مه‌به‌سته‌که‌ی ناگا ئه‌گه‌ر بیهه‌وێ شتێک بسه‌لمێنی که‌ په‌یوه‌ندی به‌ بابه‌تی دیالۆگه‌‌که‌وه‌ نه‌بێ. بۆ نموونه‌:

   دایده‌نێین که‌ مانگرتنێک بۆ به‌ زۆرکردنی پاره‌ی کاری کرێکاران له‌ ئارا دایه‌. یه‌ك له‌ نوێنه‌رانی کرێکاره‌کان خه‌ریکی قسه‌کردن بۆ ئه‌وانیتره‌‌ و ده‌ڵێ: "مانگرتن یه‌ک له‌ هه‌ره‌ مه‌زنترین ڕێگاکانه‌‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌کانمان. بیر له‌ ئه‌و مانگرتنه‌ گه‌ورانه‌ی دژبه‌ ماکه‌ی ئه‌تۆمی بکه‌ینه‌وه‌، ئه‌تۆم دنیای ئێمه‌ له‌ناو ده‌با و ده‌بێ تا ئه‌وجێگایه‌ی له‌ تواناماندایه‌ دژ به‌ به‌رنامه‌ ئه‌تۆمییه‌کان راوه‌ستین و..."  لێره‌دا مه‌به‌ستی سه‌ره‌کی واته‌ پاره‌ی‌ کرێکاران له‌بیر ده‌چێته‌وه‌ و به‌شدارانی مانگرتنه‌که‌ بیر له‌ شتێکی تر ده‌که‌نه‌وه‌. نموونه‌یه‌کی تر:

له‌ کۆبوونه‌وه‌یه‌کدا که‌سێک قسه‌ له‌سه‌ر دۆستیی و خۆشه‌ویستیی نێوان مرۆڤ و ئاژه‌ڵ ده‌کات و ده‌ڵێ : "ئاژه‌ڵ خۆش ویستن" شتێکی زۆر گرنگه‌. "بۆ نموونه‌ که‌سایه‌تی وه‌ک ئادۆڵف هیتلێر، یۆزێف ستالین و ژێنراڵ فرانکۆ سگ یان ڕاگرتووه‌ و ..." لێره‌دا زۆر سه‌یر نابی ئه‌گه‌ر به‌شداران ئیتر گوێ به‌ وته‌کانی بێژه‌ر نه‌ده‌ن و ته‌نانه‌ت کۆبوونه‌وه‌که‌ش به‌جێ بێڵن، چونکه بێژه‌ر‌ له‌ وتاره‌که‌یدا ئه‌و دیکتاتۆڕه‌ دژبه‌ مرۆڤانه‌ به‌ نموونه‌ دێنێته‌وه‌! 

   وه‌ك له‌سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌مان پێکرد جاری وا هه‌یه‌ له‌ دیالۆگدا ئه‌و شته‌ی ده‌بێ بسه‌لمێندرێ وه‌لاده‌نرێ و مرۆڤ خۆی به‌ ئانقه‌ست یا له‌رووی نه‌زانییه‌وه‌، به‌ سه‌لماندنی شتێکیتره‌وه‌ ده‌خافڵێنی که‌ په‌یوه‌ندی به‌ بابه‌ته‌ سه‌ره‌کییه‌که‌وه‌ نییه‌. بۆ نموونه‌:

   که‌سی یه‌که‌م، تێزێک پێشنیار ده‌کا و ده‌ڵێ: " مرۆڤی نه‌خۆش و زۆر پیر ده‌بی ئه‌و مافه‌یان هه‌بی که‌ له‌سه‌ر ئیزن و پێخۆشبوونی خۆیان کۆتایی به‌ ژیانیان بێنن!" که‌سی دووهه‌م، له‌ وه‌ڵامدا دژبه‌ ئه‌و تێزه‌ ده‌ڵێ: "دوکتۆره‌کان ده‌بێ ئه‌و مافه‌یان هه‌بی که‌ مرۆڤی پیر و نه‌خۆش له‌ناوبه‌رن". که‌ لێره‌دا ئه‌وه نه‌ ته‌نیا وه‌ڵامی تێزی یه‌که‌م نییه،‌ به‌ڵکوو تێزێکی تر دێنێته‌ ئاراوه‌. 

   کاتێک مرۆڤ به‌ کارێکی ناله‌بار تاوانبار ده‌کرێ، جا ئه‌و کاره‌ قه‌وماوه‌‌ یا نه‌قه‌وماوه‌، ڕه‌دکردنه‌وه‌ و سه‌لماندنی زۆر چه‌توونه‌. ئه‌و چه‌شن ئارگۆمێنتانه‌ له‌ کاتی زۆر زووه‌وه‌ ته‌نانه‌ت تا ئه‌مڕۆش، یه‌ک له‌ گرنگترین چه‌کی مرۆڤ بووه‌ دژ به‌ مرۆڤه‌ ناسراوه‌کان یاخود نه‌ته‌وه‌کان بۆ ناحه‌زکردنیان له‌به‌رچاوی خه‌ڵکی. 

   سه‌رده‌می زوو مه‌سیحییه‌کان به‌وه‌ تاوانبار ده‌کران که‌ مناڵی چکووله‌یان کوشتووه‌ و ته‌نانه‌ت خۆێنه‌که‌یان خواردوونه‌ته‌وه‌؛ مه‌سیحییه‌کانیش جووله‌که‌یان به‌ هه‌مان شت تاوانبار ده‌کرد.  چۆن ده‌توانن یه‌ک له‌و لایه‌نانه‌ بیسه‌لمێنن که‌ مناڵی چکووله‌یان نه‌کوشتووه‌ و یاخود کاری خراپیان دژ به‌ مناڵان نه‌کردوه‌‌؟

   جاری وایه‌ بۆ ئارگۆمێنت هێنانه‌وه‌ دژبه‌ تێزێک، ته‌نیا نموونه‌یه‌ک کافییه‌. بۆ نموونه‌ کاتێ که‌سێک سه‌باره‌ت به‌ کارکردنی ژنان تێزێک ده‌دا که‌: "ژن له‌باری فیکری- سیاسییه‌وه‌ ناتوانێ وه‌ک پیاو سه‌رکه‌وتوو بێ"! کافییه‌ ته‌نیا نموونه‌ی ژنێکی ئاکتیڤ و سه‌رکه‌وتووی سیاسی  بهێنرێت. 

   له‌ دنیای ئایینی و ئیدیۆلۆژیدا زۆر ئاساییه‌ که‌ له‌باری "مۆڕاڵ"ییه‌وه‌ دژبه‌ری دیالۆگه‌که‌ له‌ژیر پرسیار و گوشار دابنرێن. به‌هۆی ئایینی بوونی زۆربه‌ی به‌شدارانی کۆمه‌ڵگاوه‌ زۆر به‌ سانایی ده‌توانن بۆچوونه‌کانیان بسه‌لمێنن و دژبه‌ره‌کانیان له‌به‌ر چاوی خه‌ڵکی ناشیرین بکه‌ن. به‌رچاوته‌نگه‌ ئایینییه‌کان ده‌ڵێن: "ته‌نیا ئایینه‌که‌ی من و ئه‌و حیزبانه‌ی له‌ژێر کارلێکه‌ری ئایینه‌که‌مدان، مافی به‌ڕێوه‌بردن و ڕێنوێنی خه‌ڵکییان هه‌یه‌. ئه‌وانیتر هیچی مرۆڤ نیین، ئه‌وان درۆ ده‌که‌ن، دزی ده‌که‌ن و ده‌کووژن! 

   له‌سه‌ر هه‌ر گرووپێک، سه‌باره‌ت به‌ هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ک‌، له‌سه‌ر هه‌ر ره‌گه‌زێک و مرۆڤێک و تاکێک، جا چ ژن چ پیاو، هه‌موو کاتێک ده‌کرێ، ڕه‌وا یان ناڕه‌وا، به‌تاوان‌ یان بێ تاوان قسه‌یان بۆ هه‌ڵبه‌سترێ. به‌داخه‌وه‌ له‌ کۆمه‌ڵگاکاندا ژنان یه‌ک له‌و گرووپانه‌ن که‌ زیاتر له‌ هه‌موو ئه‌وانیتر شاڵاویان بۆ دێنن و قسه‌یان بۆ هه‌ڵده‌به‌ستن. یاسای پیاوسالاری به‌ درێژایی مێژوو ژنی سه‌رکوت کردوه‌ و ته‌نانه‌ت ئه‌مڕۆش له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی دواکه‌وتوودا ژن وه‌ک کۆیله‌ له‌ژێر فه‌رمانی پیاو دان و به‌چاوی پله‌ دوو سه‌یر ده‌کرێن و هیچ مافێکیان له‌ کۆمه‌ڵگادا نییه‌. خۆکوژی و خۆسووتاندنی ژنان به‌تایبه‌ت له‌ کوردستان به‌ڵگه‌یه‌که‌ بۆ ئه‌و بۆچوونه‌.

هێرش کردن باشتره‌ له‌ به‌رگری کردن. به‌ نموونه‌یه‌ک هه‌وڵی ڕوونکردنه‌وی ئه‌و بۆچوونه‌ ده‌ده‌ین.

  [شارێکی پێکهاتوو له‌ ته‌نیا "ئاتێئیست"(بێ بڕوای ئایینی) ناتوانن خۆیان به‌ڕێوه‌به‌رن]، ئه‌وه‌ تێزێک بوو که‌ کاتی خۆی له‌ لایه‌ن ئایینییه‌کانه‌وه‌ درا ده‌رێ. به‌و ئارگۆمێنته‌وه‌ که‌: ئه‌و خه‌ڵکه‌ی باوه‌ڕیان به‌ ئایین نه‌بێ، وه‌ک ئاژه‌ڵی دڕنده‌ به‌سه‌ریه‌کدا ده‌که‌ون و هیچ شتێکیان بۆ ڕێک و پێک ناکرێ و ناتوانن خۆیان به‌ڕێوه‌به‌رن! 

   کاتێک له‌ ساڵی 1700ی زایینی "باییله‌" (Bayle) ویستی ئه‌و بۆچوونه‌ سه‌یره‌ ڕه‌دکاته‌وه‌، ده‌یتوانی‌ نموونه‌ی‌ وڵاتێکی که‌ ئایین له‌وێدا بێ هێز بێ، وه‌ک "چینی قه‌یسه‌ری" بهێنیته‌وه‌. به‌ڵام ئایا ئه‌وه‌ جگه ‌له‌وه‌ی که‌ دیالۆگێکی دوورودرێژ سه‌باره‌ت به‌ ئایینی بوون یا نه‌بوونی ئه‌وکاتی چین ساز ده‌کرا، شتێکی ڕوون ده‌کرده‌وه‌؟ "باییله‌" به‌جێی ئه‌و کاره‌، ناوه‌رۆکی ئه‌و تێزه‌ی گرته‌ ژێر هێرشی خۆی. ئه‌و گوتی:

"ئایا ئایین له‌ باری عه‌مه‌لی و داب و نه‌ریته‌وه‌، کارلێکه‌ریی راسته‌قینه‌ی له‌سه‌ر هه‌ڵس و که‌وتی مرۆڤ هه‌یه‌؟ مرۆڤ چاکتر په‌روه‌رده‌ ده‌کات؟ ئێمه‌ وه‌ک پره‌نسیپ ده‌توانین بڵێین که‌ باوه‌ڕی ئایینی ئاڵوگۆڕ به‌سه‌ر مرۆڤدا ناهێنێت، جگه‌ له‌وه‌ی که‌ له‌ناو دڵی مرۆڤدا توڕه‌یی و قین سه‌باره‌ت به‌ بیر و باوه‌ڕه‌کانی تر په‌روه‌رده‌ بکات. ئه‌و پره‌نسیپه‌ زۆر به‌ ڕوونی ئاشکرای ده‌کات، که‌ ده‌بێ مرۆڤ چه‌نده‌ هه‌ڵه‌کاربێت‌ ئه‌گه‌ر پێی وابێ، مرۆڤی ئایینی ژیریی وتێکۆشانیان زیاتره‌ له‌ هی بێ دین". 

   "ئایین له‌سه‌ر داب و نه‌ریتی مرۆڤ به‌ گشتی و  هه‌ڵس و که‌وتی سیاسی به‌تایبه‌ت ، هیچ کارلێکه‌رییه‌کی گه‌وره‌ی نییه" ، ئه‌وه‌ تێزێک بوو که‌ "باییله‌" دژبه‌ تێزی ئایینییه‌کانی هێناوه‌. ئه‌و بۆچوونه‌ی "باییله‌" زۆر ڕاسته‌ و له مێژوودا زۆر نموونه‌ی تێدایه‌ و ئه‌زموونمان کردوه‌ که‌ دروستبوونی ئه‌و بۆچوونه‌ ده‌سه‌لمێنێ. 

   دیالۆگ کردن له‌سه‌ر تێزێک به‌ ئارگۆمێنتی بێ مانا و ناته‌واو ته‌نیا کات به‌هه‌ده‌ر دانه‌. "پیاوان له‌ ژنان ژیرترن!"  لێره‌دا "ژیرترن" مانای چییه‌؟ ئه‌گه‌ر ماناکه‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌باری جه‌سته‌و له‌شه‌وه‌ له‌ ژنان به‌هێزترن، ئه‌وه‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌کی به‌ هۆش و ژیرییه‌وه‌ نییه‌. ئه‌و چه‌شنه‌ تێزانه‌ ته‌نیا له‌ پیاو سالارییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن. 

    له‌ چه‌شنه‌ تێزێکیشدا هه‌ر ده‌سته‌ و گروپێک به‌ ئیشتیای خۆیان مانا بۆ تێزه‌کان داده‌تاشن. بۆ نموونه‌ تێزی : "مافی هه‌ڵبژاردنی چاره‌نووس" ی خه‌ڵکه‌کان بۆ پێکهێنانی وڵاتی خۆیان. دیاره به‌ بێ هیچ چۆن و بۆچییه‌ک،‌ هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ک مافی خۆیه‌تی وڵاتی سه‌ربه‌خۆی هه‌بێ به‌ڵام زۆرێك له‌ ڕژیمه‌‌ دیکتاتۆره‌کان، پێش ئه‌وه‌ی له‌ مانای "نه‌ته‌وه‌" تێ بگه‌ن بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان و به‌ گوێره‌ی‌ بۆچوونی سیاسیانه‌وه‌، هه‌زار و یه‌ک مانای بۆ داده‌تاشن. 

   بۆ نموونه‌ رژیمی ئێران به‌هۆی به‌رژه‌وه‌ندی سیاسی، بۆ سه‌لماندنی مافی سه‌ربه‌خۆیی خه‌ڵکی "فه‌له‌ستین"ی سێ ملیۆن که‌سی ساڵانه‌ چه‌ندین ملیارد دوڵار خه‌رج ده‌کات، له‌حاڵێکدا ئه‌و مافه‌ به‌ نه‌ته‌وه‌ی کورد که‌ زیاتر له‌ چل ملیۆن که‌سه‌، ڕه‌وانابینێ. 

   له‌ تێئوریی "مۆڕاڵ" یدا پرسیاری چۆنییه‌تی پێکهاتنی داب و نه‌ریت و یاساکان ڕۆڵێکی به‌رچاو ده‌گێڕێ. ته‌نیا هه‌وڵ ده‌درێ ڕاستییه‌ک، به‌ سزایه‌ک، وه‌ڵام بدرێته‌وه‌، ئه‌وه‌ ناکرێ وه‌ک ئارگومێنت چاوی لێبکرێ‌!  "تۆ نابێ بکووژی، دزی بکه‌ی، درۆ بکه‌ی، ...! به‌ڵام بۆچی نا؟ له‌ڕاستیدا ئایینه‌کان بۆ ئه‌و چه‌شنه‌ هه‌ڵس و که‌وتانه‌ پره‌نسیپێکی داڕێژراو و تێزێکی ته‌واویان نییه‌ و به‌ جێی ئه‌وه‌ی قامك له‌سه‌ر بنه‌ڕه‌تی ئه‌و کێشانه‌ دابنێن و ڕێگایه‌ك بۆ چاره‌سه‌رکردنی بدۆزنه‌وه‌، ته‌نیا به‌ "ده‌بێ" و "ده‌نا" و "سزا" وه‌ڵام ده‌ده‌نه‌وه‌. بۆ نموونه‌ ده‌گوترێ : تۆ نابێ که‌س بکووژی، ده‌نا سزا ده‌درێیت.

دیالۆگ

   پرسیار ئه‌وه‌یه‌، کاتێک مرۆڤ دیالۆگ له‌گه‌ڵ که‌سێک ده‌کا که‌‌ پرێنسیپیی هه‌یه،‌ واته‌ فوندامینتال یاخود نه‌گۆڕه‌ و ته‌نانه‌ت دوو لایه‌نه‌که‌ هیچ بۆچوونێکیان وه‌ک یه‌ک نییه‌، چ بکرێ؟ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ ته‌نیا بۆچوونه‌کان و تێزه‌کانی ئه‌و چه‌شن مرۆڤانه‌ ڕه‌دکه‌ینه‌وه‌ و به‌چاوی نه‌رێنی سه‌یریان بکه‌ین، ئه‌وه‌ نه‌ته‌نیا ئارگۆمێنت هێنانه‌وه‌ نییه ‌ و نه‌ك هیچ هه‌نگاوێکمان بۆ قانعکردنی دژبه‌ره‌که‌مان هه‌ڵ نه‌هێناوه‌ته‌وه‌‌، به‌ڵکوو به‌و کاره‌ ته‌نیا سیسته‌مێکی دوگم له‌ جێگای ئه‌وی تر داده‌نێین. زۆربه‌ی به‌شدارانی کۆمه‌ڵگا پره‌نسیپی سڵامه‌تییان لا گرنگه‌، به‌ڵام پره‌نسیپی وا لای گیرۆده‌ی ماده‌ بێهۆشکه‌ره‌کان کڕیاری نییه‌. ته‌نانه‌ت هه‌ندێکیان  کاتی نه‌شه‌بوونیان وه‌ک‌ پره‌نسیپ هه‌ڵبژاردوه‌ و ڕازی نیین هیچ پره‌نسیپێکی تری له‌ جێگا دانێن. دیاره‌ زۆربه‌ی به‌شدارانی کۆمه‌ڵگاش ئه‌و پره‌نسیپه‌ی ئه‌وان ڕه‌د ده‌که‌نه‌وه‌. ئایینی فناتیکی ئه‌و پره‌نسیپه‌یان هه‌یه‌ که‌ ئایینه‌که‌یان  ده‌رمانی دردی خه‌ڵکییه و شفایان ده‌دات‌، هه‌ر به‌و هۆیه‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ له‌کاتی پیویستدا له‌ شێوه‌ی "توند و تیژی"ش که‌ڵک وه‌رده‌گرن! 

   چۆن ده‌توانرێت له‌گه‌ڵ که‌سێکی وا به‌ ئارگۆمێنت دیالۆگ بکرێ، چۆن ده‌کرێ دژ به‌ تێزه‌که‌ی به‌ڵگه‌ بێنینه‌وه‌، ئه‌گه‌ر بۆچوونه‌کان له‌گه‌ڵ پره‌نسیپه‌ فوندامینتاله‌کانی یه‌ک نه‌گرێته‌وه‌؟ چۆن ده‌کرێ دوو ئیدیۆلۆژی یا دوو ئایینی جیاواز، به‌ به‌ڵگه‌ ڕاستییه‌کانی لایه‌نێک له‌گه‌ڵ ناڕاستییه‌کانی لایه‌نه‌که‌یتر بسه‌لمێندرێ؟ 

   ئارگۆمێنته‌کان پێویستیان به‌ بناغه‌یه‌کی به‌ڵگه‌ییه‌ و شه‌ڕ و دیالۆگه‌‌که‌ش هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و بناغه‌یه‌یه‌! لێره‌دا زۆربه‌ی ئه‌و لایه‌نانه‌ ئه‌و ئارگۆمێنته‌ دێننه‌وه‌ که‌: "کاتێ لایه‌نی دیالۆگه‌که‌ پره‌نسیپه‌کانی من ڕه‌د ده‌کاته‌وه‌، ئیتر دیالۆگ کردن مانای نییه‌!" ئه‌وه‌ شێوه‌ی ئاسایی شه‌ڕ و دیالۆگی مابه‌ین دوو ئیدیۆلۆژییه‌. ئیمکانی دیالۆگی به‌ڵگه‌یی له‌ نێوانیاندا زۆر چه‌توون و نامومکینه‌. مێژووش ئه‌و لۆژیکه‌مان بۆ ده‌سه‌لمێنێ. لانی که‌م له‌ مابه‌ین ئایینه‌کاندا که‌ خۆیان پی سیسته‌می به‌ڕێوه‌به‌ر و فێرکه‌ر و ڕاهێنه‌ری کۆمه‌ڵگایه‌ و به‌ قسه‌ی خۆیان ته‌یار به‌ به‌ڵگه ‌و نووسراوه‌ی ئاسمانین، هه‌ڵس و که‌وتێکی لۆژیکی چاوه‌ڕوان ده‌کرێ! به‌ڵام ڕاستییه‌که‌ی  شتێکی تره‌.  به‌ جێی دیالۆگی لۆژیکی له‌گه‌ڵ یه‌کتر، پێیان باشتره،‌ بۆ وه‌ده‌ستهێنانی "هێز"، به‌ ئاور و شمشیر و قه‌ڵغان و چه‌ک، بۆچوونه‌کانیان به‌سه‌ر یه‌کتردا بسه‌پێنن. 

هه‌وڵدان بۆ دیالۆگێکی هێمن و له‌سه‌ره‌خۆ له‌ نێوان دوو ئیدیۆلۆژی یاخود دوو ئایین به‌و ئامانجه‌ی که‌ له‌سه‌ر به‌ڵگه‌ و ئارگۆمێنت ، ڕێگاچاره‌ بۆ ناکۆکییه‌کان بدۆزرێته‌وه‌، ته‌نیا له‌ دنیای جوانی ئه‌ده‌بیات دا تاقیکراوه‌ته‌وه‌‌. ناسراوترین نموونه‌ی کاتی خۆی دیالۆگێکی سازکراو و خه‌یاڵی له‌ لایه‌ن "جین بۆدین" (Jean Bodin)ه‌وه‌ بوو.‌ به‌داخه‌وه‌ ته‌نانه‌ت له‌ دنیای ئه‌ده‌بیاتیشدا رێککه‌وتن نامومکینه‌ .

   لایه‌نه‌کانی دیالۆگه‌که‌ بریتی بوون له‌ : 

یه‌ک "Lutheraner"، یه‌ک "Calvinist "(هه‌ردووکیان پرۆتستانین که‌ شاخه‌یه‌کن له‌ ئایینی مه‌سیحی، په‌ێڕه‌وی کالوین و لوته‌ڕ)، کاتۆلیکێک، موسوڵمانێک، جووله‌که‌یه‌ک، نوێنه‌رێکی ئاتێئیست و نوێنه‌رێکی ئایینی سروشت. هه‌ر کام له‌ به‌شداران هه‌وڵ ده‌ده‌ن سه‌رنجی لایه‌نه‌کانی تر بۆ‌ ڕاستبوونی ئایینه‌که‌یان یاخود بڕواکه‌یان ڕاکێشن، و هیچکامیان سه‌رکه‌وتوو نابن. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ هه‌موو لایه‌نه‌کان هه‌وڵ ده‌ده‌ن له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌وانی تر ئه‌وپه‌ڕی "تۆله‌ڕانس" به‌کاربێنن، دیسانش هیچکامیان ناتوانن له‌ ئایینه‌که‌ی خۆیان ده‌ست هه‌ڵگرن. ئه‌و دانیشتنه‌ به‌و گوته‌یه‌ کۆتایی پێ دێ: "له‌و کاته‌وه‌ ژیانیکی پڕ له‌ ئاشتی یان له‌گه‌ڵ یه‌ک ده‌سپێکرد،... به‌ڵام ئیتر له‌سه‌ر ئایین و باوه‌ڕ دیالۆگیان نه‌کرد و هه‌رکس  له‌سه‌ر بڕوای خۆی مایه‌وه‌."

   سه‌ره‌ڕای ئه‌وی که‌ بارۆدۆخه‌که‌ له‌ باری لۆژیکییه‌وه‌ هیچ ڕێگایه‌کی تری نییه‌، مرۆڤ هه‌میسان هه‌وڵ ده‌داته‌وه‌ دیالۆگ پێک بێنێ. ئه‌و "دیارده‌یه‌" به‌پێی بارودوخ به‌ شێوه‌ی جۆرواجۆر جێی ڕوونکردنه‌وه‌یه‌. یه‌که‌م، گومانی چاوه‌ڕواننه‌کراو له‌سه‌ر بارودۆخه‌کان‌ بۆ پێکهاتنی ئارگۆمێنتێکی ڕاسته‌قینه‌ و هه‌وڵدان بۆ دیالۆگ له‌سه‌ر شتی خه‌یاڵی. دووهه‌م، ڕه‌نگه‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌ بدرێت، که‌ چه‌شنه‌ ئارگۆمێنتێک بدۆزنه‌وه‌ که‌ بتوانن پایه‌یه‌ک بۆ دیالۆگ پێکبێنن، که‌ نه‌هایه‌ته‌که‌ی ده‌بێته‌ ڕه‌خنه‌کردن و ئه‌وه‌ش پێویستیی به‌ شیکردنه‌وه‌یه‌کی تێروته‌سه‌لتر هه‌یه‌.  سێهه‌م، ده‌توانن دوو لایه‌نی دیالۆگه‌که‌ به‌ شێوه‌ی نه‌رێنی له‌ به‌رانبه‌ر پره‌نسیپه‌کانی یه‌کدا ڕاوه‌ستن که‌ ئه‌و شێوه‌یه،‌ "ڕه‌خنه‌ی فوندامینتال"یه‌. چواره‌م، دوو لایه‌نه‌‌که‌  به‌ شێوه‌یه‌کی تر ڕێکده‌که‌ون و به‌ بێ ئه‌وی‌ مه‌جبوور به‌ هێنانه‌وه‌ی ئارگۆمێنتێکی لۆژیکی بن، دیالۆگ ده‌که‌ن. دیاره‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و دیالۆگانه‌ ته‌نیا شێوه‌ی هێمنی هه‌بێ و هیچ زیانێک به‌ لایه‌نێک نه‌گه‌ێینێت، تاقی کردنه‌وه‌که‌ی بایه‌خی ده‌بێت،  به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ زۆربه‌ی‌ ئه‌و دیالۆگانه‌ نه‌ته‌نیا شێوه‌ی هێمنی نه‌بووه‌، به‌ڵکوو مرۆڤ تا ئه‌مڕۆ خوێنێکی زۆری له‌ پێناو ئایین، باوه‌ڕ و ئیدیۆلۆژییه‌ جۆرواجۆره‌کان داوه‌ ‌و له داهاتووشدا ده‌یدات. 

   چی ده‌توانێ مرۆڤ به‌و که‌سه‌ بڵێت، که‌ ئاخه‌فتن ده‌کا: " گوێ بۆ مرۆڤ ڕاناگرم و ته‌نیا گوێ ده‌ده‌م به‌ خودا و بۆ گه‌ییشتن به‌ به‌هه‌شتی ئه‌و ته‌نانه‌ت له‌ گیانی بێ دینه‌کان ناگوزه‌رێم"! ئه‌وه‌ وه‌ڵامی بارودۆخه‌کانی‌ به‌ربه‌ره‌کانی له‌گه‌ڵ فه‌ناتیزمه‌ و به‌داخه‌وه‌ ڕه‌شبینی و بێ ده‌سه‌ڵاتییه‌کی زۆر له‌ نێوان مرۆڤدا پێکدێنێ. 

   دژ به‌و بۆچوونه‌ نه‌خۆشه‌، که‌ مێشک و ڕۆحی به‌شدارانی کۆمه‌ڵگا ژه‌هراوی ده‌که‌ن، به‌داخه‌وه‌ هیچ ڕێگاچاره‌یه‌ک نییه‌. ته‌نانه‌ت مرۆڤی ژیر ده‌بێ له‌ بارودۆخی وادا خۆ له‌و که‌سانه‌ دوور بخاته‌وه‌‌. دیاره‌ سروشتییه‌ که‌ هه‌میسان هه‌وڵ ده‌درێ  دیالۆگ له‌گه‌ڵ مرۆڤی فه‌ناتیک به‌هۆی هێنانه‌ پێشی مافی مرۆڤ، باس له‌سه‌ر شتی سۆز و به‌زه‌یی یاخود هه‌ست به‌ به‌رپرسیی بۆ داهاتووی مرۆڤایه‌تیی بکرێ و به‌م چه‌شنه‌، باسه‌که بگه‌رێته‌وه‌ بۆ سه‌ر چه‌شنی هێمن و لۆژیکی وپێکهێنانی بناغه‌یه‌کی به‌ڵگه‌یی بۆ باس له‌سه‌ر کردن. هه‌ڵس و که‌وتی وا به‌ گه‌ش بینییه‌وه‌ هه‌وڵی بۆ ده‌درێ تا به‌ڵکوو مرۆڤی فه‌ناتیک له‌و ڕێگایه‌وه‌ به‌ره‌و هێمنی ڕێنوێنی بکات.

"ئارگۆمێنت" دژ یا له‌ ئاڕاسته‌ی "باوه‌ڕ به‌  بوونی خودا"

   ئایا ده‌بێ مرۆڤ باوه‌ڕی به‌ خودا هه‌بێ؟ زۆر که‌س وه‌ڵامی  ئه‌و بۆچوونه‌ ئاوا ده‌داته‌وه‌و: "ئه‌وه‌ مافی هه‌رکه‌سێکه‌ خۆی بڕیار بدا که‌ باوه‌ڕی به‌ خودا هه‌یه‌ یا نا". مرۆڤ تا ئه‌مرۆ نه‌یتوانێوه‌ بوون یا نه‌بوونی خودا بسه‌لمێنێ. هه‌ر که‌س له‌ ژیانی رۆژانه‌دا پێویستی به‌ خودا هه‌بێ،‌ مافی خۆیه‌تی باوه‌ڕی پێی هه‌بێ و ئه‌گه‌ریش نا ئه‌وه‌ هیچ. هه‌ر کۆمه‌ڵگایه‌ک بتوانێ خۆڕاگری له‌ حه‌ند ئه‌و چه‌شنه‌ هه‌ڵس و که‌وتانه‌ و ئه‌و شێوه‌ بۆچوونانه‌ بکات، و "تۆله‌رانس"(لێبوردوویی‌) سه‌باره‌ت به‌ بۆچوونه‌کانی تاک تاکی به‌شدارانی کۆمه‌ڵگا هه‌بێ، جا چ له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته،‌ که‌ به‌ بڕوای من یه‌ک له‌ گرنگترین بابه‌ته‌کانه‌ که ‌له کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا زۆر که‌م قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌کرێ  و چ هه‌ر بابه‌تێکی تر، ئه‌وه‌ هه‌نگاوێکی گه‌وره‌مان به‌ره‌و ژیانی هاوبه‌شی بێ شه‌ڕ و قڕه‌ هه‌ڵێناوه‌ته‌وه‌. 

   کاتێ له‌ خۆمان پرسیار بکه‌ین، بۆچوونمان سه‌باره‌ت به‌ ئه‌ستێره‌ بینی(ئاستڕۆلۆگی) چییه‌ که‌ ڕه‌نگه‌ بۆ زۆر که‌س له‌ ژیانیاندا ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕێت‌، هه‌ر مرۆڤێکی ژیر ئاوا وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌‌: پێش ئه‌وه‌ی چاره‌نووسی ژیانم له ‌ڕێی فاڵگیریه‌وه‌ دیاری بکه‌م، پێم خۆشه‌ له‌پێشدا "ئارگۆمێنت" و به‌ڵگه‌ ببینم و ببیستم که‌ ئایا ئه‌ستێره‌کان کارلێکه‌رییان له‌سه‌ر ژیانم هه‌یه‌ یا نا. هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ش ده‌بێ مرۆڤی ژیر بۆ باوه‌ڕ پێکردن یا باوه‌ڕپێ نه‌کردن به‌ هه‌ر بابه‌تیک داوای به‌ڵگه‌ و ئارگۆمێنت بکات.

   ئه‌وه‌ شتێکی سروشتییه‌، هه‌ر مرۆڤێکی ژیر ده‌بێ هه‌وڵی گوێڕاگری به‌ڵگه‌ و ئارگۆمێنت بۆ باوه‌ڕ هێنان به‌ تێزه‌کان بۆ نموونه‌  به‌ بوون یا نه‌بوونی خودا بکات. کاتێ ئێمه‌ وشه‌ی خودا به‌کاردێنین مه‌به‌ستمان ئه‌و خودا تاکه‌یه‌ که‌ زۆربه‌ی ئایینه‌کان وه‌ک مه‌سیحی، جووله‌که‌ و موسوڵمان باوه‌ڕیان پێی هه‌یه‌. ئه‌و خودایه‌ به‌و شێوه‌یه‌ ده‌ناسێنرێت:

1. خودا: وه‌ک بوونی ڕۆحێکی زیندووی هه‌میشه‌یی که‌ نابینرێت و‌ بێ له‌شه‌؛

2. وه‌ک زینده‌وه‌رێکی بێ عه‌یب و ته‌واو و به‌هێز و زانا و به‌به‌زه‌یی؛ و

وه‌ک زینده‌وه‌رێکی به‌ توانا، بۆته‌ هۆی پێکهێنان و هیدایه‌تی‌ دنیاو و مرۆڤ و هه‌موو گیانله‌به‌رانی.

ئایینه‌کان بۆ سه‌لماندنی بوونی ئه‌و خودایه‌ی له‌ سه‌ره‌وه‌ ناساندمان ئاوا به‌ڵگه‌ دێننه‌وه‌: یه‌ک له‌ ئارگۆمێنته‌کان ئه‌وه‌یه‌ که‌ که‌ڵکی ڕاسته‌وخۆ له‌ بوونی ئه‌و دنیایه‌ وه‌رده‌گرن: "چونکه‌ ئه‌و دنیایه‌ هه‌یه‌، ده‌بێ که‌سێکیش هه‌بێ که‌ دروستی کردبێت". هه‌مووشتێک له‌و دنیایه‌دا، هه‌موو ڕووداوێکی ئه‌م جیهانه‌ هۆیه‌کی هه‌یه‌، له‌سه‌ر ئه‌و بۆچوونه‌ هۆی پێکهاتنی ئه‌م جیهانه‌ش ده‌بێ خودا بێ. یه‌ك له‌ لایه‌نه‌ نه‌رێنییه‌کانی ئه‌و بۆچوونه‌ ئه‌وه‌یه‌  دیاری‌ نه‌کراوه‌ که‌ ده‌ستپێکه‌که‌ی که‌نگێ بووه‌ و ‌ ئایا بێ کۆتاییه‌ یان نا. 

   هه‌ندێک له‌ ئایینییه‌کانیش له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ن، به‌هۆی زانستی مودێڕنی فیزیکه‌وه‌ که‌ ئۆنیوێرسام له‌باری کاتییه‌وه‌ ده‌ستپێکێکی دیاریکراوی بووه‌ به‌‌ ناوی "ته‌قینه‌وه‌ی مه‌زن"، دنیاش هه‌ر له‌و کاته‌وه‌ پێکهاتووه‌. من خۆم فیزیکزان نیم به‌ڵام ئه‌و ڕاستییه‌ که‌ دنیا ده‌ستپێکێکی بووه‌، وه‌ک پڕه‌نسیپ ڕاسته‌‌‌ و سه‌لمینراوه‌. پێش ئه‌و ته‌قینه‌وه‌یه‌ هیچ ماکه‌ و وزه‌یه‌ک به‌دی ناکرێ. ئه‌ویکه‌ پێش ته‌قینه‌وه‌ی مه‌زن چ بووه‌ و چۆن بووه‌ ڕوون نییه‌. ڕه‌نگه‌ داهاتوو چۆنییه‌تی پێش ئه‌و ته‌قینه‌وه‌یه‌مان بۆ ڕوون بکاته‌وه‌. به‌ڵام تا ئه‌مڕۆ چ ماکه‌یه‌ک و چ وزه‌یه‌ک بۆته‌ هۆی ئه‌و ته‌قینه‌وه‌یه،‌ دیار نییه‌. بۆ سه‌لماندنی بوونی ئه‌و ته‌قینه‌وه‌یه‌، ‌ پێویستیمان به‌ به‌ڵگه‌یه‌کی ئیلاهی نییه‌ و زانست ده‌توانی بیسه‌لمێنی که‌ ئه‌وشته‌ پێکهاتووه‌. هه‌روه‌ها بۆ سه‌لماندنی پێکهاتنی ژیان له‌سه‌ر ئه‌م هه‌رده‌ش زانست به‌ڵگه‌ و ئارگۆمێنتی کافی هه‌یه‌ و هه‌میسان پێویستیمان به‌ بۆچوونه‌ ئیلاهییه‌کان نییه‌.  

   ئێمه‌ نابی خۆمان فریو بده‌ین و به‌ بێده‌نگی لێهێنان و باس نه‌کردن له‌سه‌ر ئه‌و ته‌وه‌ره‌ گرنگه‌، خۆمان له‌ ڕاستییه‌کان بشارینه‌وه‌. به‌داخه‌وه‌ زانیاریی مرۆڤ تا ئه‌مڕۆ وا پته‌و و ته‌واو نییه‌ که‌ بتوانێ وه‌ڵامی هه‌موو پرسیاره‌کان بداته‌وه‌. هیوادارین له‌ داهاتوودا بتوانرێ به‌ به‌ڵگه ‌و ئارگۆمێنتی کافی‌ وه‌ڵام بۆ هه‌موو پرسیاره‌کان بدۆزرێته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ش بو زۆرکه‌س ڕوونه‌ که‌ ئه‌و خودایه‌ی ئایینه‌کان باسی لێ ده‌که‌ن به‌و هه‌موو تایبه‌تمه‌ندییه‌ خه‌یاڵییانه‌وه‌ که‌ بۆیان داتاشیوه‌، ناتوانێ و نابێ ڕاست بێ. ئه‌وان ده‌ڵێن خودا (عادڵ، به‌توانا، بێ عه‌یب، ته‌واو، به‌ به‌زه‌یی، عاقڵ، به‌سه‌بر و...)ه‌ و هه‌مووشتێك ده‌زانێ و ده‌بینی و ... به‌ کورتی "پێکهێنه‌ر و بڕیارده‌ر و به‌رپرس و چاوه‌دێری هه‌موو ڕووداوه‌کانی سه‌ر ئه‌م هه‌رده‌ و دنیای ده‌وروبه‌رمانه"‌. به‌ڵام خودایه‌ك که‌ چاوه‌دێریی کوشتنی مناڵانی بێگوناه‌ به‌ ده‌ست زاڵمان ده‌کات،

خودایه‌ک که‌ مردنی هه‌زاران مناڵ و ژن و پیری کاره‌ساته‌ دڵته‌زێنه‌کانی وه‌ك هه‌ڵه‌بجه‌ و قاڕنا و قه‌ڵاتان و ...  به‌ده‌ست پیاوکوژانی وه‌ك سه‌دام حوسین و خومه‌ینی و ... ره‌وا ده‌بینێ و سه‌یر ده‌کات و هیچ ناڵێت، خودایه‌ک که‌ به‌ کاره‌ساتی وه‌ک بۆمه‌له‌رزه‌ و تۆفان و نه‌خۆشییه‌کان و ... له‌ چرکه‌یه‌کدا ملیونان مرۆڤ له‌ناو ده‌بات، ناتوانێ عادڵ و بێ عه‌یب بێت. 

مروڤی ئاسایی به‌و مێشکه‌ ناته‌واوه‌ی خۆیه‌وه‌ ناتوانێ خۆڕاگری له‌ به‌رابه‌ر زوڵم و زۆر و کوشتن له‌ لایه‌ن زۆردارانه‌وه‌ بکات و له‌ به‌رابه‌ری دا ڕاده‌وه‌ستێ و ته‌نانه‌ت گیانی بۆ بخت ده‌کات، له‌کاتێکدا خودای ئایینه‌کان به‌و هه‌موو هێز و تواناییه‌وه‌ هیچ کرده‌وه‌یه‌ک له‌خۆی نیشان نادات و ته‌نانه‌ت بچوکترین هه‌ستی سه‌باره‌ت به‌و کاره‌ساتانه‌ نابزوێ! له‌ ساڵی 1755 له‌ شاری لیسابۆنی پڕته‌قاڵ که‌ یه‌کێک له‌ هه‌ره‌ گرنگترین ناونده‌کانی ئایینی مه‌سیحی ئه‌و کاته‌ بوو، به‌ هۆی بۆمه‌له‌رزه‌وه‌ نزیکه‌ی 100 هزار که‌س له‌ناو چوون و چه‌ندین کلیسای زۆر گرنگی کاول بوو . ئه‌و کاره‌ساته‌‌ بووه‌ هۆی ‌ژێر پرسیار بردنی بوونی خودا له‌ نێوان لایه‌نگرانی ئایینی مه‌سیحیدا. له‌ بۆمه‌له‌رزه‌ی ژێرئاوی ئاسیادا زیاتر له‌ 100 هزار که‌س گیانیان له‌ده‌ست دا و له‌ ساڵی 1976 له‌ وڵاتی چین 250 هزار که‌س کوژران و زیاتر له‌ یه‌ك ملیون که‌س بریندار بوون و له‌ ئاخرین بۆمه‌له‌رزه‌دا له‌ هائیتی ئه‌مساڵ  زیاتر له‌ 200 هه‌زار که‌س کووژران و سه‌دها هه‌زار که‌س بریندار بوون و زۆر نمونه‌ی تری کاره‌ساته‌کانی ئه‌م جیهانه‌  که‌ به‌ڵگه‌ن بۆ سه‌لماندنی نه‌بوونی هێزێکی به‌ به‌زه‌یی و عادڵ و بێ عه‌یب! 

   کاتێ هۆی ئه‌و چه‌شنه‌ هه‌ڵس و که‌وتانه‌ له‌ لایه‌ن هێزێکی ئاوا "ته‌واو و بێ عه‌یب و ..." له‌ ئایینییه‌کان ده‌پرسرێت، وه‌ڵام ده‌ده‌نه‌وه‌: خودا بۆیه‌ ئه‌و کاره‌ساتانه‌ ده‌خوڵقێنێ بۆئه‌وه‌ی مرۆڤ جیاوازی مابه‌ین چاك و خراپ، زیندوو و مردوو و ...  بزانێ و کاتێکیش بێ گوناهێك بکه‌وێته‌ به‌ر ئه‌و هێرشانه‌، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ جێگای به‌هه‌شته‌! به‌ڵام ئایینیه‌کان بۆ‌ ئه‌و پرسیاره‌ له‌خۆیان ناکه‌ن که‌ خودایه‌کی ئاوا "ته‌واو و بێ عه‌یب و ..." چ پێویستییه‌کی ده‌بێ به‌وه‌ بێ یاخود دیهه‌وێ چ بسلمێنێ که‌ مرۆڤێك خۆی به‌ ئیشتیای خۆی خوڵقاندونی و هه‌ر خۆشی چاکه‌ و خراپه‌ و کاره‌سات و هه‌موو تایبه‌تمه‌ندییه‌ ئه‌رێنی و نه‌رێنی یه‌کانی ئه‌م دنیایه‌ی پێکهێناوه‌، ئایا ئه‌و تاقیکارییه‌ بایه‌خی ئه‌و هه‌موو خوێنرێژی و کوشت و کوشتاره‌ی هه‌یه‌؟ له‌ کاتێکدا وه‌ك خودای ئایینیه‌کان ده‌بوو پێش ئه‌و تاقیکارییه‌ش بیزانییایه‌ که‌ هه‌ڵس و که‌وتی مرۆڤ چلۆن ده‌بێ و ئاکامه‌که‌شی به‌ره‌و کوێ ده‌چێت. 

مامۆستا هه‌ژار له‌ وه‌رگێڕاوی چوارخشتیه‌کانی خه‌یامدا ده‌ڵێ:

سه‌رخۆش   دڵی   نایه‌  پیاڵه‌یه‌ك   بشکێنێ

هه‌ر   تۆزێ  له‌بار  و  ڕێك وپێك  بنوێنێ

خوا ئه‌و هه‌موو لاشه‌   ناسك   و  لاوچاکه‌

بۆچ ڕێکی ده‌خا و له‌ داخی کێ ده‌یڕزێنێ؟

فه‌ناتیزم چییه‌؟

   به‌ روونکردنه‌وه‌یه‌کی کلاسیکی کاتی پێشوو سه‌باره‌ت به‌ وشه‌ی "فناتیزم" ده‌ستپێده‌که‌ین:

" کوێڕێکی، گاڵته‌جاڕی به‌ خه‌ڵک رابوێر که‌ له‌ ڕوانگه‌ی خوڕافاتییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌، گه‌پجارێکی، نادادگه‌ر که‌ کاری ناشایست و پیاوکوژی ده‌کات و نه‌ته‌نیا هیچ شه‌رمێکی له‌و کارانه‌ نییه‌، به‌ڵکوو به‌ خۆشحاڵی و دڵفراوانییه‌وه‌ ده‌یانکات، پێی ده‌ڵێن "فناتیک". 

   کێشه‌‌که‌ له‌ پێش هه‌موو شتێکدا وشه‌ی "خوڕافات"ه‌، که‌ له‌ ڕوانگه‌ی هه‌موو ئێدیۆلۆژییه‌کانه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ لایه‌نه‌کانیتر به‌کارده‌هێندرێ. جگه‌ له‌وه‌ش بنه‌مای ئه‌و وشه‌یه‌ شێوه‌یه‌کی نه‌رینی لێ دروست بووه‌، که‌‌ مروڤی فه‌ناتیك وه‌ك "مرۆڤی تووڕه‌" نیشان ده‌دات. وه‌ك ده‌گوترێ :

   "فناتیکی زۆر بێ ره‌حم هه‌ن. وه‌ك ئه‌و دادوه‌رانه‌ی، که‌ مه‌رگ و بڕیاری کوشتن به‌سه‌ر ئه‌وکه‌سانه‌ دا داده‌سه‌پێنن وا‌ دژ به‌ بۆچونه‌کانیانن. ئه‌و چه‌شن دادوه‌رانه‌ به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ هه‌ڵه‌کارن [...] ئه‌گه‌ر‌ نه‌توانن له‌ هه‌مبه‌ر بۆچوونه‌ جۆرواجۆره‌کانی کۆمه‌ڵگادا سه‌بر و بێ لایه‌نی خۆیان ده‌ڕببڕن. 

   مرۆڤ ده‌بێ له‌ هه‌ڵس و که‌وت له‌گه‌ڵ مرۆڤی به‌ ناو "فناتیك" دا زۆر به‌ پارێزه‌وه‌ بجووڵێیته‌وه‌ و وای دانێی که‌ ئه‌ویش وه‌ك لایه‌نگری بیر و بۆچوونێکی تر ئه‌و ژیری و مافه‌ی هه‌یه‌ له‌ کۆمه‌ڵگادا خۆی نیشان بدات و بۆ بیر و باوه‌ڕه‌که‌ی تێبکۆشێ. هه‌ڵس و که‌وتی هێمن و دیمۆکڕاتیکانه‌ له‌ هه‌مبه‌ر بۆچوونه‌کانیتری به‌شدارانی کۆمه‌ڵگا ده‌بێته‌ هۆی پێکهێنانی بناغه‌ی پێکه‌وه‌ ژیانی هێمن و دوور له‌ توند و تیژی.

   پڕه‌نسیپی سه‌ره‌کی فناتیزم یه‌ك ڕه‌سته‌یه‌ که‌ مرۆڤ زۆر ئه‌سته‌م ده‌توانێ چاوی لێ بپۆشێت. "ڕاسته‌قینه‌ بوونی دیارده‌‌کان له‌ روانگه‌کانه‌وه‌ له‌سه‌ر هه‌موو شتێکیتره‌وه‌ وه‌ستاوه"‌. کاتێ که‌سێك ده‌ڵێ: "راسته‌قینه‌ من ده‌یزانم"! یا "من ده‌زانم خودا چی له‌ من ده‌وێ!" ئیتر لێره‌وه‌ مه‌زنترین پێکهێنه‌ری فناتیزم واته‌ باوه‌ڕهێنان و به‌ ڕاست زانینی ڕێگا یا ئیدئولۆژیی  و به‌ هه‌ڵه‌ زانینی هه‌ر ئیدئۆلۆژییه‌کی تر جگه‌ له‌ بۆچوونه‌که‌ی خۆی ، پێك دێت. له‌و بارودۆخانه‌دا وشه‌ی فناتیزم له‌ به‌رانبه‌ر "تۆله‌ڕانس" دا وه‌ستاوه‌. به‌ڵام نه‌ك به‌هۆی بێ کاراکته‌ریی مرۆڤ، به‌ڵکوو به‌هۆی دڵنیایی و پابه‌ندبوون و به‌ستراوه‌بوونی مرۆڤ به‌ باوه‌ڕ و ئیدئۆلۆژییه‌کان و.... 

   دوای شۆڕشی فه‌ڕانسه‌، له‌ په‌یڕه‌و(ئه‌ساسنامه‌)ی فه‌رانسه‌ دا سه‌باره‌ت به‌ روونکردنه‌وه‌ی وشه‌ی فناتیزم ، به‌م شێوه‌یه‌ هاتووه‌‌‌: 

"مرۆڤ نازانی سه‌باره‌ت به‌ مرۆڤی فناتیك چلۆن هه‌ڵس و که‌وت بکات. ئه‌گه‌ر به‌ هێمنی هه‌ڵس و که‌وتیان له‌گه‌ڵ بکه‌ی، سواری سه‌رت ده‌بن. ئه‌گه‌ر به‌ توند و تیژی له‌گه‌ڵیان بجووڵێیه‌وه‌، لێت هه‌ڵده‌ستنه‌ سه‌رپێ. باشترین رێگا بۆ هێمن کردن و ده‌مبه‌ستکردنی ئه‌و چه‌شن مرۆڤانه‌، ڕاکێشانی سه‌رنجی کۆمه‌ڵگا بۆ کێشه‌کانی تری کۆمه‌ڵگایه‌‌ و به‌ لاڕێ کێشان و گه‌وره‌نه‌کردنه‌وه و بایه‌خ نه‌دان به‌ و چه‌شن مرۆڤانه،‌ به‌ڵام له‌هه‌ر حاڵدا نابێ له‌ توند و تیژی که‌ڵك وه‌ربگیرێت. ته‌نیا به‌ چه‌کی "گرنگی پێ نه‌دان" ده‌تونین کزیان بکه‌ین". 

   هاوکات له‌گه‌ڵ فناتیزمی ئایینی، فه‌ناتیزم له‌ به‌شه‌کانیتر و ئیدیۆلۆژییه‌کانیتریش وه‌ك سیاسیی، ڕه‌گه‌زپه‌ر‌ست، سوسیالیست  و ناسیۆنالیسته‌کانیشدا  خۆی نیشان ‌دا. به‌ڵام هیچکام له‌وانه‌ به‌ درێژایی چه‌ندین سه‌ده‌ به‌ هۆی ئایینی بوونی کۆمه‌ڵگاکان نه‌یانتوانیوه‌ به‌ قه‌را ئایین دژ به‌ تۆله‌رانس و دژبه‌ بۆچوونه‌کانیتر پێداگری بکه‌ن. 

   له‌ ڕۆژی 27ی ئۆکتۆبری ساڵی 1553 له‌ شاری Genf"گێنف"  له‌ژێر فه‌رمانڕه‌وایی کالوین "Calvin" دوکتورێکی ئیسپانیایی به‌ ناوی سێروێت "Servet" به‌ تاوانی ڕاوه‌ستان دژ به‌ ئایین و خودا، سووتێنرا. سه‌باره‌ت به‌و سووتانه‌‌ ڕه‌خنه‌یه‌کی زۆر له‌ لایه‌ن ڕۆشنبیران و ڕێفۆڕمیسته‌کانی ئه‌و کات‌ دژ به‌ کالوین که‌ پێکهێنه‌ری ئه‌و ڕووداوه‌ بوو، به‌ڕێوه‌چوو. کالوین بۆ ڕوونکردنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگا و به‌ تاوانبار ناسینی بێ دینه‌کان به‌ گشتی و رووداوه‌ی "سێروێت" به‌ تایبه‌تی به‌ نووسراوه‌ ئه‌وه‌ی به‌ ڕه‌وا زانی و قاوی بۆ دا. له‌ نووسراوه‌کانیدا به‌ ڕاشکاوی دژبه‌ بیر و بۆچوونه‌کانی تر ئارگۆمێنتی ساز کردووه‌ و داوای کردوه‌ به‌ ئه‌وپه‌ڕی بێ ره‌حمی له‌گه‌ڵ ئه‌و چه‌شن مرۆڤانه‌ هه‌ڵس و که‌وت بکرێ. ئه‌و چه‌شن هه‌ڕه‌شانه‌ شتێکی نوێ نه‌بوو و  له‌ ساڵی 408 ی زایینی یه‌وه‌ و به‌دوای نووسراوه‌کانی "ئاگوستینووس" Augustinus، ئایینی مه‌سیح به‌رده‌وام به‌ربه‌ره‌کانی هه‌موو بیروبۆچوونه‌کانی تری کۆمه‌ڵگا کردوه‌ و به‌‌وپه‌ڕی بێ به‌زه‌ییه‌وه‌ هه‌ڵس و که‌وتی له‌گه‌ڵ کردوون. له‌ نووسراه‌کانی کالوین دا هاتووه‌ :

" هه‌رکه‌س(مه‌به‌ستی خه‌ڵکه‌) دژ به‌و خودا نه‌ناسانه‌ هه‌ڵنه‌ستێ و له‌ هه‌مبه‌ریاندا ڕانه‌وه‌ستێ، هه‌ڵه‌ کاره‌ و به‌چاوی تاوانبار سه‌یر ده‌کرێ. بێ هۆ نییه‌ که‌ خودا ئه‌و هه‌موو کاره‌ساته‌ سروشتییانه‌مان به‌سه‌ر دێنێ، بێ هۆ نییه‌ که‌ هه‌سته‌ به‌هێزه‌کان له‌ناو ده‌با و دڵمان ده‌ڕه‌نجێنێ، بێ هۆ نییه‌ که‌ خۆشه‌ویستی باب بۆ منداڵ توونا ده‌کات و دۆستیی نێوان براکان تێك ده‌دات". 

   سه‌باره‌ت به‌ دژبه‌رانی ئایینی مه‌سیحی له‌ کتێبی ئینجیل دا نووسراوه: "من وه‌دوای دوژمن ده‌که‌وم. هێرشی ده‌که‌مه‌ سه‌ر و هه‌تا نه‌یکووژم ناگه‌ڕێمه‌وه‌."‌(Psalm 13, 38).

   زۆربه‌ی لایه‌نگرانی ئایین له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ بوون که‌ ده‌بێ له‌گه‌ڵ ئه‌و که‌سانه‌ی باوه‌ڕی ئایینییان نییه‌ و یاخود ڕه‌خنه‌ له‌ ئایین ده‌گرن، هه‌ڵس و که‌وتی ناله‌بار و توند بکرێ و مه‌جبوور بکرێن بێنه‌ ناو کلیسا و ڕێگای ڕاسته‌قینه‌ بگرنه‌ پێش.

   له‌ به‌رابه‌ر ئه‌و بۆچوونه‌دا که‌سانێکێش بوون که‌ ده‌یانگوت :

" ئه‌وکه‌سه‌ی باوه‌ڕی به‌ خودا نییه‌ و یاخود باوه‌ڕی  ئایینیی کزه‌، ئێمه‌ ناتوانین بۆ ڕزگاربوونیان هه‌وڵ بده‌ین. ڕه‌نگه‌ مرۆڤ بتوانێ به‌ زۆر بیانکێشته‌ ناو کلیساکانه‌وه‌، گوشاریان بخاته‌سه‌ر که‌ به‌ وتار و نووسراوه‌ دان به‌و هه‌ڵه‌ گه‌وره‌یه‌یاندا بهێنن و باوه‌ڕی ڕاسته‌قینه‌ی ئایینی مه‌سیح قه‌بووڵ بکه‌ن،  به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ له‌ ناخی دڵه‌وه‌ نه‌بێ هیچ به‌هایه‌کی نییه‌ و ته‌نانه‌ت خوداش ناتوانێ به‌زۆر مرۆڤ بکاته‌ ئایینی!" ***

له‌ جێگایه‌کیتردا هاتووه‌ : 

" ئه‌گه‌ر ئێمه‌  توند و تیژی و تێڕۆڕمان پێ باشه‌، ده‌بی گرنگایه‌تی به‌ کاردانه‌وه‌که‌ی بده‌ین. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و توندوتیژیه‌ و تێڕۆڕه‌ سامناکتر بێت به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ش کاردانه‌وه‌که‌ی دڵته‌زێنتره‌. که‌وابوو  بێینه‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ که‌ ده‌بێ ئه‌و چه‌شن مرۆڤانه‌ بکووژرێن. بۆ سه‌لماندنی خۆشه‌ویستیمان به‌ خودا، ده‌بێ له‌ سێداره‌دان ئازاد بکرێت!" ***

له‌ سه‌ره‌تای پێکهاتنی ئایینی مه‌سیحدا به‌هۆی بێخه‌به‌ری و که‌م بوونی زانیاریی گشتیی خه‌ڵکی ئاساییه‌وه‌، داهێنه‌رانی ئه‌و ئایینه‌ زۆر شتیان له‌ کتێبه‌کانیاندا نووسیوه‌ که‌ له‌گه‌ڵ لۆگیک یه‌ك ناگرێته‌وه‌‌. به‌ پێی کات که‌ ئه‌و هه‌ڵانه‌ بۆ ڕه‌خنه‌گران روون بوونه‌وه‌، وه‌ك خاڵی لاواز ئه‌و بۆچوونانه‌یان له‌ژێر ڕه‌خنه‌ی خۆیان گرت. له‌ وه‌ڵامدا "ئاگوستینووس" ده‌ڵێ :

" ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ڵگه‌ بۆ له‌ ڕه‌خنه‌لێگرتنی تاقه‌مێك له‌ وتاره‌کانی ناو ئینجیل دا هه‌ن و جێگای قسه‌له‌سه‌ر کردنن، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش نابی مرۆڤ ئه‌و کاره‌ بکات، ئێمه‌ ده‌بێ له‌ ئه‌گه‌ری تووڕه‌بوونی خودا و داخستنی درگای ره‌حمه‌تی ئه‌و بترسین." ***

   له‌ شه‌ڕی مابه‌ین باڵه‌کانی لایه‌نگرانی ئایینی مه‌سیح دا که‌ به‌ ئه‌وپه‌ڕی تووڕه‌یی و نامرۆڤایه‌تیی خۆی گه‌ییبوو، "کاستێلیۆن" Castellion که‌ یه‌ك له‌ ڕه‌خنه‌گه‌رانی ئایینی مه‌سیح بوو گوتی:

" ئای مه‌سیح [...] ئه‌و کردارانه‌ ده‌بینی؟ هه‌ڵس و که‌وتی ئه‌و مرۆڤه‌ نه‌خۆشانه‌ که‌ که‌وتوونه‌ته‌ گیانی یه‌کتر، به‌ باشی ده‌زانی؟ ئایا تۆ گۆشتی مرۆڤ ده‌خوێ؟ ئه‌گه‌ر تۆ، ئای مه‌سیح، ئه‌و کارانه‌ بکه‌ی یا به‌ باشیان بزانی، ئیتر هیچ کارێکت بۆ شه‌یتان نه‌هێشتۆته‌وه‌؟ ئه‌گه‌ر وابێ تۆ کاری شه‌یتانت وه‌ ئه‌ستۆ گرتووه‌؟" ***

     به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ به‌و وتارانه‌ پێش به‌ فناتیزمی ئایینی ناگیرێت. تێڕۆرکردنه‌که‌یان ئیلاهییه‌، له‌ خوداوه‌ پێیان گه‌یشتووه‌ و له‌ڕووی خۆشه‌ویستییه‌وه‌ ئه‌و کاره‌ ده‌که‌ن!

  ئارگۆمێنتی هه‌رکام له‌و فناتێکانه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ چونکه‌ ئێمه‌ ڕاسته‌قینه‌ین و ڕێگای ڕاستمان هه‌ڵبژاردووه‌، هه‌ر که‌س که‌ دژ به‌ بۆچوونه‌کانمان بێت، هه‌ڵه‌ی خۆیه‌تی ئه‌گه‌ر وه‌به‌ر شاڵاو و توند و تێژییه‌کانمان بکه‌وێ! به‌ڵام هه‌رگیز ئه‌و پرسیاره‌ له‌خۆیان ناکه‌ن که‌ چۆن ده‌توانن بزانن و به‌ دڵنیاییه‌وه‌ بڕیار بده‌ن که‌ ته‌نیا ڕێگای خۆیان ڕاسته‌‌‌ و ئه‌وانیتر هه‌موو له‌ هه‌ڵه‌دان؟ 

   ئاخۆ بڵێی دنیای ئێمه‌ چۆن ده‌بوو ئه‌گه‌ر هه‌موو بیر و بۆچوونه‌کانیتریش وایان بیر بکردبایه‌ته‌وه‌ وه‌ك تۆ؟  تۆ ده‌ڵێی من ڕاسته‌قینه‌م! به‌و هۆیه‌ ده‌بێ هه‌ر بیر و بۆچوونێکیتر له‌ ناو به‌رم! تۆ ئه‌و دروشمه‌ت به‌ ده‌سته‌وه‌ گرتووه‌ که‌ هه‌رکه‌س ڕاسته‌قینه‌ بێت ده‌بێ هه‌وڵ بدا ئه‌و ڕاسته‌قینه‌یه‌ی خۆی به‌سه‌ر ئه‌وانیتردا بسه‌پێنێ، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ زۆریش بێت! به‌ڵام بیرت له‌وه‌ نه‌کردۆته‌وه‌ که‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وانیتریش له‌ ڕوانگه‌ی خۆیانه‌وه‌ ئه‌و دروشمه‌ی تۆ به‌ده‌سته‌وه‌ بگرن، دنیا که‌مان چی لێ به‌سه‌ر دێت؟ 

   بۆ ده‌بێ مرۆڤ هێنده‌ بێ نرخ بێت که‌ به‌هۆی بیر و بۆچوونه‌که‌یه‌وه‌ هه‌ڵس و که‌وتی له‌گه‌ڵ بکرێت و زه‌ختی بخرێته‌ سه‌ر؟ کێ ئه‌و ئیزنه‌ی به‌ ئایینه‌کان داوه‌ که‌ به‌ خواستی خۆیان سه‌باره‌ت به‌ بۆچوونه‌کانیتر بڕیار ده‌ربڕن؟ 

*** به‌داخه‌وه‌ له‌ سه‌رچاوه‌که‌یدا که‌ ئینترنێت بووه‌، ئاماژه‌ به‌ لاپه‌ڕه‌ و سووڕه‌کانی نه‌کراوه‌.

هێکسه‌ Hexe(جادووگه‌ر)

   له‌ ئورووپا زیاتر له‌ چه‌ند سه‌ده‌ ژنانیان به‌ ناوی هێکسه‌ بوون و به‌ تاوانی جادووگه‌ری ئه‌شکه‌نجه‌ داوه‌، ڕاو‌یانناون و کوشتوویانن و له‌به‌ر چاوی خه‌ڵکی سووتاندوویانن! ئایینی مه‌سیح ئه‌و کاره‌ی نه‌شاردۆته‌وه‌ و به‌ ئاشکرا باسی لێکردوه‌. ئه‌و ژنانه‌یان به‌ ناوی نه‌وه‌ی شه‌یتانه‌وه‌ سووتاندوون و له‌ ناویان بردوون‌. ره‌نگه‌ ئێمه‌ ئه‌مڕۆ سه‌باره‌ت به‌وه‌ سه‌ر ڕاوه‌شێنین و پێمان سه‌یر بێت،  به‌ڵام ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌کانی ناوه‌ڕاست که‌ ئه‌وکات زانیاری و زانستی مرۆڤ زۆر که‌م بووه‌ و خه‌ڵکی به‌هۆی نه‌زانییه‌وه‌‌‌ زۆر خوڕافاتی و خۆش باوه‌ڕ بوون. به‌ڵام جێی سه‌رسووڕمانه‌ که‌ مرۆڤی ئه‌مڕۆش له‌ سه‌ده‌ی بیست و یه‌که‌مدا بۆ نموونه‌ له‌ ئێران ده‌بنه‌ سه‌یرکه‌ر و چاوه‌دێری ئیعدام، به‌رده‌باران و ئه‌شکه‌نجه‌دانی هاووڵاتیانی خۆیان و نه‌ته‌نیا هیچ ده‌نگێکیان لێوه‌ نایه‌ت به‌ڵکوو هۆڕایان بۆ ده‌کێشن وچه‌پڵه‌شیان بۆ لێ ده‌ده‌ن! دیاره‌ ئایینی ئیسلامیش به‌هۆی پشتیوانی کردنی خه‌ڵک له‌و ڕووداوانه‌، به‌ ئاشکرا ئه‌و کاره‌ ده‌کات و نه‌ ته‌نیا باکیان لێی نییه‌ به‌ڵکوو به‌وپه‌ڕی پڕڕوییه‌وه‌ وێنه‌کانیان نیشان ده‌ده‌ن و ته‌نانه‌ت قاویشی بۆ‌ ده‌ده‌ن. له‌ ڕاستیدا ئه‌و کاره‌ساتانه‌ په‌یوه‌ندی ڕاسته‌وخۆی له‌گه‌ڵ ئاستی تێ ‌گه‌یشتوویی خه‌لكدا هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر خه‌ڵك مل بۆ ئه‌و چه‌شن کاره‌ساتانه‌ دانه‌نه‌وێنن، هیچکات شتی وا پێك نایه‌ت.

پڕه‌نسیپی بیر و باوه‌ڕ 

   ئایین، ئیدئۆلۆژیی و بیر و باوه‌ڕه‌کان چلۆن له‌وه‌چه‌یه‌که‌وه‌ به‌ویتر‌ ده‌سپێررێن و درێژه‌یان پێ ده‌درێت؟ هه‌موومان وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ ده‌زانین. زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری مرۆڤ به‌ بێ یه‌ك و دوو و بیرلێکردنه‌وه‌، ئه‌و زانیاریانه‌ له‌ دایك و باوك و کۆمه‌ڵگای وه‌رده‌گرن. ئه‌وه‌ به‌و مانایه‌یه‌ که‌ زۆربه‌ی مرۆڤ به‌ هه‌ڵکه‌وت ده‌بنه‌ لایه‌نگری ئایینێك یاخود ئیدیۆلۆژییه‌ك. که‌سێك که‌ له‌ وڵاتێکی ئیسلامی له‌ دایك ده‌بێ، ده‌بێته‌ موسوڵمان، له‌ وڵاتی مه‌سیح ده‌بێته‌ مه‌سیحی، له‌ وڵاتی جووله‌که‌ ده‌بێته‌ جوو و له‌ وڵاتی سوسیالیستی ده‌بێته‌ سوسیالیست و هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ ... . دیاره‌ هه‌رکامیش له‌مانه‌ خۆیان پێ ڕاسته‌قینه‌یه‌ و هیچ کامیشیان ئه‌وانیتر ناسه‌لمێنن. ته‌نانه‌ت له‌ناو خۆشیاندا چه‌ند شاخ و باڵیان لێ بۆته‌وه،‌ وه‌ك له‌ ئایینی مه‌سیحیدا(کاتۆلیك، پرۆتستان، ئۆرتۆدۆکس ...) و له‌ ئایینی ئیسلامدا شیعه‌ و سوننی هه‌یه‌‌، و هیچکام ڕێگای خۆیان به‌  ئه‌‌وانیتر ناگۆڕنه‌وه‌. سه‌یر ئه‌وه‌یه‌ دواتریش هیچ ئاڵو گۆڕێکی سه‌یریان به‌سه‌ر دا نایه‌ت. 

   هه‌رکام له‌ ئیمه‌ ئه‌گه‌ر ته‌نیا چه‌ند خوله‌ك له‌ کاتی خۆمان بۆ لێکدانه‌وه‌ی ئه‌و هه‌ڵکه‌وتانه‌ ته‌رخان بکه‌ین و به‌ بێ لایه‌نگری و له‌ڕووی لۆژیکییه‌وه‌ ئه‌و ته‌وه‌ره‌ گرنگه‌ هه‌ڵسه‌نگێنین، دێینه‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ که‌ هیچکام له‌ ئێمه‌ زیاتر له‌وانیتر نین. هه‌موومان مافی به‌رانبه‌رمان هه‌یه‌. هه‌رکام له‌ ئێمه‌ ئه‌و مافه‌مان هه‌یه‌ که‌ لایه‌نگریی له‌ بیر و بۆچوون و باوه‌ڕه‌که‌مان بکه‌ین و مافی ژیانمان هه‌بێ. 

   مرۆڤ له‌ منداڵییه‌وه‌ تا ته‌مه‌نی 25 ساڵی زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری باوه‌ڕ و بۆچوونه‌کانی داده‌ڕێژێت و سه‌لمێندراوه‌ که‌ زۆربه‌ی ئه‌و که‌سانه‌ش دوای تێپه‌ڕکردنی ئه‌و ته‌مه‌نه‌، ئیتر ئاڵ وگۆڕێکی زۆریان به‌سه‌ردا نایه‌ت. هه‌ر بۆیه‌ به‌تایبه‌ت کلیسای مه‌سیحییه‌کان بایه‌خێکی زۆر گه‌وره‌ بۆ ئه‌وه‌ داده‌نین که‌  سه‌رنجی مرۆڤ له‌ منداڵییه‌وه‌ بۆ کلیسا ڕاکێشن. 

   له‌و‌ وڵاتانه‌ی کتێبی ئایینی وه‌ك کتێبی ئاسمانی جێی خۆیان له‌ ناو کۆمه‌ڵگادا کردۆته‌وه‌، شتێکی سروشتییه‌‌ که‌ خه‌ڵك ئه‌و کتیبه‌ به‌ گرنگ ده‌زانن و په‌یڕه‌وی لێ ده‌که‌ن و به‌ ده‌گمه‌ن هه‌ڵده‌که‌وێ که‌ ڕه‌خنه‌ی لێ بگرن. 

   بۆ نموونه‌ له‌ کتێبی ئینجیل دا هاتووه‌:

من وه‌دوای دوژمنانی ئایینه‌که‌م ده‌که‌وم، هێرشیان پێ ده‌که‌م و هه‌تا نه‌یانکووژم ناگه‌ڕێمه‌وه‌!

من ده‌یانکه‌م به‌ تۆز تا با له‌گه‌ڵ خۆی بیانبا و ئیتر هیچیان لێ نه‌مێنێته‌وه‌!

خودا زیندووه‌، خودا پشتیوانی منه‌، رێگای ئه‌و ده‌گرم و خۆمی بۆ قوربانی ده‌کم، خوداش له‌ودنیا  قه‌ره‌بووم  ده‌کاته‌وه‌!

   به‌و پێیه‌ی که‌ ئینجیل وه‌ك کتێبێکی ئاسمانی و خودایی له‌ناو خه‌ڵکدا ناسراوه‌، شتێکی سه‌یر نییه‌ که‌ لایه‌نگره‌کانی، وشه‌ به‌ وشه‌ په‌یڕه‌ویی له‌و ڕێنوێنیانه‌ی نه‌که‌ن. له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و چه‌شن بیر کردنه‌وه‌‌ و هه‌ڵس وکه‌وتانه دا‌ که‌ ڕه‌ق و قین له‌ دڵی مرۆڤ دا ده‌ڕوێنێ به‌داخه‌وه‌ هیچ ئاڕگۆمێنتێك ڕه‌نگ نانوێنی و به‌ هیچ جۆرێك ناتوانرێ به‌ شێوه‌ی ڕاسته‌وخۆ پێش به‌ ئه‌و چه‌شن مرۆڤه‌ فناتیکانه‌ بگیرێ. 

   ته‌نیا ده‌کرێ به‌ شێوه‌ی ناڕاسته‌وخۆ ئه‌و نووسراوانه‌ که‌ ته‌نیا مرۆڤ سه‌باره‌ت به‌ یه‌کتر ڕه‌شبین ده‌که‌ن، شی بکرێنه‌وه‌ و مه‌ترسیه‌کانیان بۆ خه‌ڵکی دیاری بکرێن. 

   له‌ دنیای ئه‌مڕۆ دا وشه‌ی فۆندامێنتالیزم به‌ گوێمان ئاشنایه‌ و ئه‌مڕۆ زیاتر  بۆ لایه‌نگرانی ئیسلامی زۆر فناتیك به‌کارده‌هێنرێت. ئه‌گه‌ر به‌ چاوێکی ژیرانه‌ سه‌یری ئه‌و وشه‌یه‌ بکه‌ین بۆمان ده‌ر ده‌که‌وێ که‌ فۆندامێنتالیست ئه‌و که‌سه‌یه‌ که‌ نووسراوه‌کانی ناو قورعان به‌ وردی به‌ڕێوه‌ ده‌بات و په‌یڕه‌وییان لی ده‌کات. 

   هیچ ئیدئۆلۆژییه‌ك جا مه‌سیحی، موسوڵمان، جووله‌که‌، کومونیست، سوسیالیست، ئاتێئیست، ڕاسیست، ناسیۆنالیست و هه‌ر چه‌شنێکیتر که‌ له‌ شێوه‌ی ئاساییاندا وا بێ گوناه‌ و پاك ده‌نوێنن، جێی بڕوا نین‌ که‌ زه‌مانێك به‌ شێوه‌ی فۆندامێنتالیزمیی هه‌ڵس و که‌وت نه‌که‌ن. مرۆڤ ده‌بێ هه‌میشه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ حیساب بکات که‌ ڕه‌نگه‌ ڕۆژێك رووی فۆندامێنتالیزمی خۆیان نیشان بده‌ن. مێژوو ئه‌و ڕاستییه‌ی بۆ ڕوون کردوینه‌ته‌وه‌ و نموونه‌ی زۆری پێ ناساندوین. 

   وادیاره‌ ئه‌وه‌ له‌ جه‌وهه‌ری مرۆڤدایه‌ که‌ جیاواز له‌هه‌ر بیر و بۆچوونێك که‌ هه‌یبێ، هه‌میشه‌ ده‌توانێ ڕووی ناحه‌زی خۆی نیشان بدات! وادیاره‌ په‌یڕه‌وی له‌ چوارێیوه‌یه‌کی پێشتر دیاریکراو ده‌بێته‌ هۆی ئه‌و چه‌شن هه‌ڵس و که‌وتانه‌! 

   فناتیزم تووڕه‌ییه‌کی کوێرکوێرانه‌ نییه‌ که‌ هه‌روا له‌خۆوه‌ له‌ مرۆڤ دا خوی بنوێنێ، به‌ڵکوو فه‌ناتیزم په‌یڕه‌وی کردنی ده‌قاوده‌قی بڕواکانی خۆ و و با‌یه‌خ نه‌دان به‌ بیر و بڕواکانیتره‌‌.

بێینه‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ که‌ به‌و هۆیه‌ی که‌ ناتوانین بیر و بۆچوونه‌کانی لایه‌نی به‌رنبه‌رمان بگۆڕین، لانی که‌م بێ حورمه‌تییان پێ نه‌که‌ین و به‌ سه‌بر و حه‌وسه‌له‌ و نیشاندانی تۆله‌ڕانس  له‌ هه‌مبه‌ریاندا، بیسه‌لمێنین که‌ هه‌نگاو بۆ ژینی بێ شه‌ڕ و قڕه‌ هه‌ڵدێنینه‌وه‌.

  تۆله‌ڕانس سه‌ردانه‌واندن و خۆ خوارکرنه‌وه‌ نییه‌ له‌ به‌رانبه‌ر لایه‌نی دیالۆگ، به‌ڵکوو رێز و حورمه‌ت لێنانه‌  له‌ بیر و بۆچوونه‌کانی ئه‌و. تۆله‌ڕانس هێزی خۆڕاگری و له‌سه‌ره‌خۆیی له‌ هه‌مبه‌ر بۆچوونه‌کانیتره‌. تۆله‌ڕانس جێگای هێرش کردن و رێز لێ نه‌گرتن پڕده‌کاته‌وه‌‌. هه‌رکه‌س لایه‌نگری ڕاسته‌قینه‌ی ژینی ئارام‌ بێت، ده‌بی ئه‌وه‌نده‌ی سه‌بروحه‌وسه‌له‌ هه‌بێت که‌ له‌ به‌رانبه‌ر بۆچوونه‌کانیتر دا خۆڕاگری بکات و بێ حورمه‌تیان پێ نه‌کات. 

رێبه‌ندانی ساڵی 2709ی کوردی    ئاڵمان        نادر فه‌تحی (شوانه‌)