www.rojhalat.de

مێژوویه‌کی کورتی 

"کات"

و

گه‌ڕان به‌دوای و‌ڵامی

 پرسیاره‌کانی سه‌باره‌ت به‌ 

"کاکه‌شان"

نووسینی: نادر فتحی (شوانه‌)

رێبه‌ندانی 2708ی کوردی

ئاڵمان

 پێش وته‌

   به‌دوای لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی تێروته‌سه‌ل سه‌باره‌ت به‌ "بۆشایی"، "کات" و به‌ گشتی  "کاکه‌شان" له‌ سه‌ر ئه‌و زانیارییانه‌ی به‌ شێوه‌ی کتێب یاخود فیلم یا له‌ ئینترنێتدا سه‌باره‌ت به‌ گه‌ردوون (ئۆنیورسام) بڵاو کراونه‌وه‌، هاتمه‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ که‌ خۆم له‌سه‌ر ئه‌وبابه‌ته‌ به‌ گوێره‌ی ئه‌و شتانه‌ی که‌ هه‌ن و ئه‌و تیۆریانه‌ی که‌ تا ئه‌مڕۆ له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ گوتراون و نووسراون، بۆ ئاسانکاری و رێکوپێک کردن و کۆ کردنه‌وه‌ی زانیاری بۆ خوێنه‌ری کورد، چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌ک بنووسم. 

  پێموایه‌ زۆر که‌سیتریش هه‌ر وه‌ک خۆم، دایم ئه‌و پرسیارانه‌ له‌ میشکیاندابوه‌ که‌‌:  گه‌ردوون له‌ کوێوه‌ دێ؟ ده‌ستپێکی چۆن و بۆچی بوه‌؟ ئایا کۆتاییه‌کی هه‌یه‌؟ ئه‌گه‌ر ئا، ئه‌و کۆتاییه‌ چلۆن ده‌بێ؟ و ...   و زۆر پرسیاری تریش که‌ هه‌موو مرۆڤێکی ئاساییش له‌خۆی ده‌کات‌. به‌ بڕوای من ئه‌و پرسیارانه‌ و دۆزینه‌وه‌ی وڵامیان په‌یوه‌ندی به‌ هه‌موومانه‌وه‌ هه‌یه‌. زانستی مودێڕنی ئه‌مڕۆ وا ئاڵۆز و تێکه‌ڵپێکه‌ڵ بوه‌ که‌ ته‌نیا پسپۆرانی تایبه‌ت به‌و دیارده‌یه‌ به‌ یارمه‌تی بیرکاریی زانستی ده‌توانن وه‌ڵام بۆ ئه‌و پرسیارانه‌ بدۆزنه‌وه‌. پسپۆڕان هه‌وڵ ده‌ده‌ن که‌ ئاکامی کاره‌که‌یان واته‌ دیاریکردنی چاره‌نووسی گه‌ردوون به‌ شێوه‌یه‌کی ساکار و به‌ بێ فورمۆلی ویشکی بیرکاری بۆ خوێنه‌ران وا بنووسن که‌  به‌ بێ  زانیاریه‌کی تایبه‌ت له‌سه‌ر زانستی سروشتی، بتوانن لێی تێبگه‌ن و و‌ڵامی پرسیاره‌کانیان بدۆزنه‌وه‌. 

هه‌ر وه‌ک ده‌گوترێ، ئه‌و نووسراوه‌ یاخود کتێبانه‌ی، فورمۆلی بیرکاری زۆریان تێدا ته‌رخان کراوه‌، خوێنه‌ریان که‌مه‌ و که‌متر که‌س خۆیان لێ ده‌دات. هه‌ر به‌و هۆیه‌ منیش به‌ نۆبه‌ی خۆم هه‌وڵی ئه‌و ئاسانکارییه له‌و نووسراوه‌یه‌دا ده‌ده‌م و جگه‌ له‌ فورمۆله‌ به‌ناوبانگه‌که‌ی "ئاڵبرت ئه‌نشتاین" واته‌ (E = mc2)، که‌ ناکرێ چاوپۆشی لێبکردرێ،  هیچ فورمۆلێکی تر له‌و نووسراوه‌یه‌دا نا‌گونجێنم. 

   له‌ حاڵه‌تی ئاساییدا زۆر که‌س له‌ بابه‌تی زانستی دووره‌په‌رێزی ده‌که‌ن. پیاو وه‌بیر وانه‌ ماندووکه‌ره‌کانی قوتابخانه‌ ده‌خاته‌وه‌ که‌ مامۆستا له‌سه‌ر تیۆرییه‌کی ویشکی فیزیک ده‌دوا! به‌ڵام ئه‌وه‌یکه‌ ئه‌و جۆره‌ بابه‌تانه‌ ده‌توانن زۆر سه‌رنجڕاکێش بن، که‌م که‌س ده‌یزانن. پیاو ده‌بێ هه‌میشه‌ هه‌وڵی بڵاوکردنه‌وه‌ی بابه‌ته‌کان به‌ لایه‌نی چاک و خراپییه‌وه‌ بدات و به‌ تایبه‌ت له‌ راستیی لانه‌دات. له‌و نووسراوه‌یه‌دا هه‌وڵم داوه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی سیستماتیک بابه‌ته‌کان به‌دوای یه‌کتردا بێنم و به‌و هۆیه‌ ره‌نگه‌ ته‌نیا به‌شێک له‌ نووسراوه‌که‌‌  ئه‌و مانایه‌ نه‌گه‌یێنێت که‌ وا من ده‌مهه‌وێت به‌ خوێنه‌ری بده‌م. هه‌ر بۆیه‌ تکا له‌ خوێنه‌ران ده‌که‌م تا‌ هه‌موو به‌شه‌کانی ئه‌و نووسراوه‌یه‌ به‌ وردی بخوێننه‌وه‌. 

   ئه‌و نووسراوه‌یه‌‌ به‌‌ زمانێکی ساده‌ی لۆژیکه‌وه‌ له‌گه‌ڵتان ده‌دوێت. بۆ تێگه‌یشتن له‌و نووسراوه‌یه‌ هیچ پێویست به‌وه‌ ناکات خوێنه‌ر زانییارییه‌کی زۆری سه‌باره‌ت به‌ زانست هه‌بێت! به‌ بڕوای من جاری وایه‌ مرۆڤی ئاسایی بۆچوونی له‌سه‌ر راستییه‌کان باشتره‌ له‌ زانایان. زۆر که‌سێش هه‌ن له‌خۆیان ڕانابینن له‌ به‌رابه‌ر وته‌ی زانایاندا ئاخفتن بکه‌ن، ئه‌گه‌رچی به‌ دڵ بۆچوونه‌که‌شیان پێ دروست نه‌بێت! ئه‌و شته‌ سه‌باره‌ت به‌ هه‌موو بواره‌کانی‌ترێش وه‌ک سیاسیی، ئابووری و ... هه‌ر راسته‌‌. هه‌روه‌ها زۆر گرنگه‌‌ مرۆڤ ئه‌وشتانه‌ی جا له‌ هه‌ر بوارێکدا ده‌یبیستێت، له‌پێشدا جوان گوێی بۆ رابگرێت، هه‌ڵی سه‌نگێنێت و ئینجا بڕیاری له‌سه‌ر بدات. به‌داخه‌وه‌ له‌ زۆربه‌ی بارودۆخه‌کاندا باوه‌ڕپێکردنه‌، نه‌ک تێگه‌یشتن. ئێمه‌ ده‌بێ فێربین مێشکی خۆمان بۆ رووداوه‌کان وه‌کار خه‌ین و ئه‌و شتانه‌ی وا بۆمان ئاسایی نیین‌ و لێی تێناگه‌ین له‌خۆوه‌ نه‌یانسه‌لمێنین. بڕواکردنی به‌رده‌وام به‌ بێ بیرلێکردنه‌وه،‌ یه‌ک له‌و دێوه‌زمانه‌یه‌ که‌ به‌رگری له‌ ئازاد بوونمان ده‌کات. ئه‌وه‌ سه‌لمێندراوه‌ که‌ هه‌ر که‌س زیاتر له‌ مێشکی خۆی بۆ هه‌ڵسوکه‌وت له‌گه‌ڵ رووداوه‌کان که‌ڵک وه‌رگرێت، هه‌میشه‌ ئاکامێکی باشتر وه‌ده‌سدێنێت. دیاره‌ هیچکام له‌ ئێمه‌ بێ هه‌ڵه‌ نیین! به‌ڵام ئه‌وه‌ زۆر گرنگه‌ که‌ هه‌رکام له‌ ئێمه‌ جێ پێی خۆمان هه‌بێت و بتوانێن باس له‌سه‌ر بۆچوونه‌کانمان بکه‌ین! 

   لێره‌دا به‌ گرنگی ده‌زانم تا‌ سپاسی کاک مه‌نسووری سدقی بکه‌م که‌ بۆ پێداچوونه‌وه‌ به‌سه‌ر ئه‌و نووسراوه‌یه‌دا و دیتنه‌وه‌ی وشه‌ی پڕ به‌پێست، یارمه‌تی داوم. 

نادر فتحی (شوانه‌)         خه‌زه‌لوه‌ری 2708 ی کوردی

 زانستی ئێمه‌ سه‌باره‌ت به‌ گه‌ردوون

   زۆربه‌ی مرۆڤه‌کان، رۆژ و شه‌و تێپه‌ڕ ده‌که‌ن به‌ بێ ئه‌وه‌یکه‌ بزانن سیسته‌می هه‌تاوی چۆن کار ده‌کا. بیر له‌وه‌ ناکه‌نه‌وه‌ که‌ چ مکانیزمێک ده‌بێته‌ هوی پێکهاتنی رۆشنایی هه‌تاو. جگه‌ له‌ منداڵه‌کان که‌ زانستیان بۆ پرسیارکردنی له‌و بابه‌تانه‌ که‌مه، زۆر که‌م له‌ مرۆڤه‌کان بیر له‌وه‌ ده‌که‌نه‌وه‌ که‌ سروشت بۆ هه‌یه‌، بۆچی ئاوایه‌، رابردووی ئێمه‌ و دنیای ده‌وروبه‌رمان چۆن بووه‌، داهاتوومان چێ لێدێت، بۆچی ئێمه‌  رابردوومان وه‌بیردێته‌وه‌ به‌ڵام داهاتوو نا،  بۆچی گه‌ردوون هه‌یه‌، "چاڵی ره‌ش" چییه‌ و زۆر پرسیاری دیکه‌ش. به‌داخه‌وه‌ له‌ کۆمه‌ڵگادا ئه‌م جۆره‌ پرسیارانه‌ له‌ لایه‌ن دایک و باوک و مامۆستای قوتابخانه‌وه‌ به‌ هۆی زه‌ختی ئایینه‌کان زۆر به‌ پارێزوه‌ وڵام ده‌درێنه‌وه‌ و له‌ راستیدا پرسیاری سه‌باره‌ت به‌و بابه‌تانه‌ که‌ بوون و نه‌بوونی هێزێکی یه‌کتا ده‌خاته‌ ژێر پرسیار، له‌ کۆمه‌ڵگای ئه‌ورۆی ئێمه‌دا گوێبیستی زۆر که‌مه‌. 

   گه‌وره‌ پیاوێک، که‌ گوایه‌ "بێرتراند رووسل"(Bertrand Russell) بووه‌، جارێک له‌ کۆنفرانسێکی ئه‌ستێره‌ناسیدا سه‌باره‌ت به‌ کاکه‌شان ئاخه‌فتنی ده‌کرد. ئه‌و، وێنه‌یه‌ک ده‌خاته‌ به‌رچاوی به‌شدارانی کۆنفرانسه‌که‌ سه‌باره‌ت به‌ گه‌ڕانی زه‌وی و بارودۆخی‌ رۆژ و هه‌روه‌ها خولانه‌وه‌ی ئه‌ستێره‌کانی تر و به‌ گشتی بارودۆخی گالاکسی. دوای ته‌واو بوونی کونفرانسه‌که‌ ژنێکی پیری باڵا بچووک که‌ له‌ گووشه‌یه‌کی ساڵۆنه‌که‌ راوه‌ستاوه‌، به‌ ده‌نگی به‌رز ده‌ڵێ: "ئه‌وشتانه‌ی ئه‌مڕۆ باستان لێکرد هیچی وا نییه‌! له‌ راستیدا زه‌وی وه‌ک تۆپ نییه‌ و به‌ڵکوو ته‌خت و خڕه‌‌ وه‌ک ژێرپیاڵه‌ که‌ له‌سه‌ر پشتی کیسه‌ڵێک راوه‌ستاوه‌". رووسل روی تێده‌کا و به‌ پێکه‌نینه‌وه‌ ده‌ڵێ: ئه‌دی کیسه‌ڵه‌که‌ له‌سه‌ر چی راوه‌ستاوه‌؟ پیره‌ژن وڵامده‌داته‌وه‌: کوڕی خۆم، به‌ لاوێتی و زانستی کاڵی خۆت مه‌نازه‌،  کیسه‌ڵه‌که‌ له‌سه‌ر پشتی کیسه‌ڵێکی تره‌  و هه‌ربه‌و شێوه‌یه‌ کیسه‌ڵ‌ له‌سه‌ر پشتی کیسه‌ڵه‌ تا بێ کۆتایی!

   ئه‌مڕو به‌پێی زانستی نوێ به‌ هه‌رکه‌س بڵێی زه‌وی له‌سه‌ر پشتی کیسه‌ڵ راوه‌ستاوه‌، سه‌ر راده‌وه‌شێنێت و پێت پێده‌که‌نێت. ئه‌و تێڕادیویه‌ له‌ کوێوه‌ دێت؟ سه‌باره‌ت به‌ گه‌ردوون چ ده‌زانین و ئه‌و زانسته‌ له‌ کوێوه‌ هاتوه‌؟ ئایا له‌ راستیدا گه‌ردوون ده‌ستپێکێکی هه‌بووه‌‌؟ ئه‌گه‌ر ئه‌رێ، ئه‌وه‌ که‌نگێ بوه‌؟ کات چییه‌؟ ئایا ئه‌و "کات"ه‌ ته‌واوبوونی هه‌یه‌؟ زانستی نوێ فیزیک وڵامی هه‌ندێک له‌و پرسیاره‌ کۆنانه‌ که‌ ساڵیانه‌ مرۆڤیان به‌خۆوه‌ سه‌رقاڵ کردوه‌، ده‌داته‌وه‌. ره‌نگه‌ له‌ داهاتوودا وڵامی ئه‌و پرسیارانه‌ زۆر سروشتی و ئاسایی بن و مرۆڤی ئه‌وکات به‌ زانستی ئه‌مڕۆی ئێمه‌ پێبکه‌نێت. به‌ڵام ئه‌وه‌ ته‌نیا داهاتووه‌ که‌ وڵامی هه‌موو ئه‌و پرسیارانه‌ "جا هه‌رچییه‌ک که‌ هه‌بێ"، ده‌داته‌وه‌.

   340 ساڵ پێش زایین، فیله‌سۆفی یوونانی "ئاریستۆتلس"(Aristoteles) بۆ قانع کردنی خۆی دوو هۆکاری هێناوه‌ته‌وه‌ که‌ زه‌وی نابێ ته‌خت و به‌ڵکوو وه‌ک تۆپێکی خڕ بێت. یه‌که‌م، ئه‌و  بۆی روون ببۆوه‌ که‌ کاتێ زه‌وی ده‌که‌وێته‌ مابه‌ینی رۆژ و مانگ، سێبه‌ری زه‌وی له‌سه‌ر‌ مانگ هه‌میشه‌ "خڕ" دیاره‌‌. ئه‌گه‌ر ته‌خت بایه‌ ده‌بوو سێبه‌ره‌که‌ی ته‌نیا خه‌تێک بوبایه‌. و دووه‌م، ئه‌و پرسیاره‌ که‌ کاتێک ئێمه‌ سه‌یری ئاوی ده‌ریا ده‌که‌ین و له‌ دووره‌وه‌ که‌شتیه‌ک به‌ ئیمه‌ نزیک ده‌بێته‌وه‌، بۆچی له‌ پێشدا چارۆکه‌ی که‌شتییه‌که‌ ده‌بینرێت و پاشان که‌شتییه‌که‌ خۆی وه‌دیار ده‌که‌وێت. "ئاریستۆتلس" له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌‌ بوو‌ که‌ رۆژ و مانگ و ئه‌ستێره‌کانی تر هه‌موویان به‌ ده‌وری زه‌ویدا ده‌گه‌ڕێن. به‌و شێوه‌یه‌ که‌ زه‌وی له‌ مابه‌ین و ناوه‌ندی کاکه‌شان دایه‌. له‌ ساڵی 200ی دوای زایین "پتۆله‌میوس" (Ptolemäus) له‌سه‌ر ئه‌و بۆچوونه‌ی "ئاریستۆتلس"، مودێلێکی دروستکرد که‌ زه‌وی وه‌ک ناوه‌ند و له‌ ده‌وریشی رۆژ و مانگ و ئه‌ستێره‌کان و پلانێته‌کانی(گه‌رووکه‌کانی) ناسراوی ئه‌وکات که‌ بریتی بوون له‌ "مێرکور"، "ڤێنووس" ، "مارس"، "یوپیتر" و "ساتۆرن" به‌ ده‌وریدا ده‌گه‌ڕان. 

   له‌و مودێله‌دا دوورترین تۆخ ئه‌ستێره‌کانن که‌ ده‌وروبه‌ری زه‌ویان له‌پانتاییه‌کی بێکۆتاییدا له‌ باوه‌شی خۆیان گرتووه‌‌. ئه‌و مودێله‌ی "پتۆله‌میوس" له‌ لایه‌ن کلیسای مه‌سیحییه‌کانه‌وه‌ وه‌ک وێنه‌ی گه‌ردوون په‌سه‌ندکرا و دواتر به‌هه‌شت و جه‌هه‌نه‌میشیان له‌ نێوان ئه‌ستێره‌کان واته‌ تۆخی ئاخردا  جێکرده‌وه‌.

   مودێلێکی ساکارتر له‌ ساڵی 1514 له‌ لایه‌ن "نیکۆلاوس کۆپێرنیکۆس"ی (Nikolaus Kopernikus) له‌هستانی پێشکه‌ش کرا، که‌ سه‌ره‌تا له‌ ترسی سووتاندن به‌ ده‌ستی مه‌سیحییه‌کان، به‌ شێوه‌ی نهێنی بڵاوی کرده‌وه‌. ماوه‌ی نزیکه‌ی 30 ساڵ دواتر، له‌ ساڵی 1543دا، مودێله‌که‌ی به‌ ئاشکرا بڵاو کرایه‌وه‌. ئه‌و له‌ مودێله‌که‌یدا "رۆژ"ی له‌ ناوه‌ند و "زه‌وی" و پلانێته‌کانی دیکه‌شی له‌ده‌وری رۆژ دانابوو که‌ به‌ ده‌وریدا ده‌خولانه‌وه‌. لێکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و مودێله‌ به‌ شێوه‌یه‌کی وردتر نزیکه‌ی 100 ساڵ دوای دروست بوونی ئه‌و مودێله‌ و له‌ لایه‌ن دوو ئه‌ستێره‌ناسی به‌ناوبانگی ئه‌وکاته‌ "یۆهانس کێپلر"ی (Johannes Kipler) ئاڵمانی و "گالیله‌"ی (Galileo Galilei) ئیتالیایییه‌وه‌‌، درێژه‌ی‌ پێدرا. ساڵی 1609، کاتێک "گالیله‌" به‌ تله‌سکۆپه‌که‌ی چاوی له‌ ئاسمان ده‌کرد، سرنجی بۆ چه‌ند مانگی بچووک‌ راکێشرا که‌ به‌ ده‌وری "یوپیتر"دا ده‌خولانه‌وه‌. ئه‌و بۆی روون بۆوه‌ که‌ مه‌رج نییه‌ پلانێته‌کان به‌ ده‌وری زه‌ویدا بخولێنه‌وه‌. هاوکات له‌گه‌ڵ "گالیله‌"، "یۆهانس کێپلر"ی ئاڵمانی بۆی ده‌رکه‌وت که خولاندنه‌وه‌ی‌ پلانێته‌کان نه‌ک به‌شێوه‌ی بازنه، به‌ڵکوو به‌شێوه‌ی لاکێشه‌یه‌‌ (فۆڕمی هێلکه‌). ئه‌ستێره‌ناسانی ئه‌وکاته‌ سه‌ریان له‌ هێزی کێشیی ناو پلانێته‌کان له‌ کاکه‌شان سووڕمابوو و ئه‌وی که‌ چ هۆیه‌ک ده‌بێته‌ هۆکاری پێکه‌وه‌راگرتن و لێک بڵاو نه‌بوونه‌وه‌ی ئه‌و هه‌موو ئه‌ستێره‌یه‌!

   وڵامی ئه‌و پرسیاره‌ ماوه‌یه‌ک دواتر و له‌ ساڵی 1687دا و له‌ لایه‌ن فیله‌سۆف، سروشت ناس و بیرکاری مه‌زن، "نیۆتۆن" ه‌وه (Isaac Newton) درایه‌وه‌. ئه‌و کاره‌‌ یه‌کێک له‌  کاره‌ هه‌ره‌ گرنگه‌کان له‌ بواری ئه‌ستێره‌ناسیدا بوو که‌ تا ئه‌و کاته‌ زانستی فیزیک شۆڕشی وای به‌ خۆیه‌وه‌ نه‌دیبوو. له‌و کاره‌دا نیۆتۆن نه‌ته‌نیا تێئوری جوڵانه‌وه‌ی جه‌سته‌ و بیچم له‌ "بۆشایی" و "کات" دا دیاری ده‌کات، به‌ڵکوو ئامێرێکی مودێڕنی بیرکاری ده‌خوڵقێنێ بۆ شیکردنه‌وه‌ی ئه‌و جموجۆڵانه ‌و پێوانی مه‌ودای مابه‌ینی پلانێته‌کان. سه‌ره‌ڕای ئه‌وانه‌ش، "یاسای هێزی کێشیی گشتیی" له‌ نێوان جه‌سته‌کان له‌ کاکه‌شاندا دیاری ده‌کات، واته‌‌ هه‌رکام له‌و جه‌ستانه‌ به‌ هۆی هێزێکه‌وه‌ بۆ لای یه‌کتری ده‌کێشرێن. هه‌رچه‌ند جه‌سته‌کان گه‌وره‌تر و نزیکتر له‌یه‌ک بن، به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ش هێزه‌که‌ گه‌وره‌تره‌. هه‌ر ئه‌و هێزه‌ش ده‌بێته‌ هۆی به‌ربوونه‌وه‌ی شته‌کان له‌ سه‌ر زه‌وی (حه‌کایه‌ته‌ به‌ناوبانگه‌که‌ که‌ گوایه ‌"نیۆتۆن"  کاتێک  بیری "هێزی کێشیی" که‌وتۆته‌ مێشکیه‌وه‌ که‌ له‌ ژێر دارسێوێکدا دانیشتوه‌ و سێوێکی به‌سه‌ردا به‌ربۆته‌وه‌.)

   نیۆتۆن هه‌ستی به‌وه‌ کردبوو که تیۆرییه‌که‌ی سه‌باره‌ت به‌ هێزی کێشی، له‌ کاکه‌شان‌ به پێچه‌وانه‌ی زه‌وی راست ده‌رنایه‌، چونکه‌ به‌‌ پێی یاسای هێزی کێشیی ده‌بوایه‌ له‌ کاکه‌شاندا ئه‌ستێره‌کان بۆ لای یه‌کتری رابکێشرێن، به‌ڵام هیچ وڵامێکی بۆ ئه‌وه‌ نه‌بوو. 

   له‌ ساڵی 1691دا، "نیۆتۆن" بروسکه‌یه‌کی نارد بۆ "ریچارد بێنتلی" (Richard Bentley) که‌ یه‌کێک له‌ پسپۆڕانی ئه‌وکات بوو له‌ بواری ئه‌ستێره‌ناسی، و له‌وێدا روونی کردوه‌ که‌ ئه‌ستێره‌کان کاتێک بۆ لای یه‌کتری راده‌کێشرێن، که‌ ژماره‌ی ئه‌ستێره‌کان له‌ کاکه‌شاندا "کۆتایی" هه‌بێت. به‌ڵام ئه‌گه‌ر ژماره‌‌یان بێ کۆتایی بێت و ئه‌ستێره‌کان به‌ شێوه‌یه‌کی رێکوپێک دابه‌شکرابن، به‌هۆی ئه‌وه‌یکه‌ ئیتر هیچ خاڵێکی  ناوه‌ندی به‌دی ناکرێ که‌ بۆ لای یه‌کتر رابکێشرێن، ئه‌و ده‌بێته‌ هۆی رانه‌کێشان و مانه‌وه‌ی ئه‌ستێره‌کان له‌ جێگای خۆیان‌. به‌پێی ئه‌و تیۆرییه‌، له‌ کاکه‌شانێکی بێ بندا هه‌رکام له‌ ئه‌ستێره‌کان ده‌توانن خاڵی ناوه‌ندی بن، چونکه‌ له‌هه‌ر خاڵێکه‌وه‌ که‌ سه‌یر بکه‌ین، بێ کۆتایی ئه‌ستێره‌ی له‌ ده‌وروبه‌ره‌ که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی رێکوپێک له‌ بۆشاییدا دابه‌ش کراون. 

   دوای ماوه‌یه‌کی زۆر له‌ تێپه‌ڕبوونی تیۆریه‌که‌ی "نیۆتۆن"، مرۆڤ هاته‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ که‌ چ کاکه‌شان بێبن بێت و چ نا، به‌ پێی یاسای "نیۆتۆن" ده‌بووایه‌ ئه‌ستێره‌کان هه‌موو بۆ لای یه‌کتر رابکێشرێن. ئه‌مڕۆ ئه‌وه‌ش ده‌زانین که‌ ژماره‌ی ئه‌ستێره‌کانی کاکه‌شان بێ کۆتایی نییه‌ و ته‌نانه‌ت بیری ئه‌ویکه‌ گه‌ردوون ده‌کرێ لێک بکێشرێته‌وه‌ واته‌ ئه‌ستێره‌کان لێک دوور ببنه‌وه‌‌، له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا که‌وتۆته‌‌‌ مێشکی مرۆڤه‌کانه‌وه‌. 

   ته‌نانه‌ت ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ به‌ پێی یاسای هێزی کێشی "نیۆتۆن" ده‌بوو بیانزانیبایه‌ که‌ گه‌ردوون ناتوانێ پته‌و و یاخود نه‌گۆڕ(ده‌ست لێنه‌دراو) بێت، نه‌هاتنه‌ سه‌ر ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌  ئه‌گه‌ری‌ لێک کشانه‌وه‌ی پلانێته‌کان له‌ گه‌ردووندا بده‌ن. 

   به‌ گشتی ئه‌وکات دوو تیۆری سه‌ری زانایانی به‌خۆیه‌وه‌ قاڵ کردبوو. وایان دانابوو که‌ کاکه‌شان یا ساڵیانی زۆره‌ به‌و فۆڕم و شێوه‌یه‌ی که‌ هه‌یه‌، هه‌بووه‌ و یا ئه‌وه‌یکه‌ کاکه‌شان که‌م یا زۆر به‌و شێوه‌یه‌ی که ئێمه‌ ئه‌مڕۆ ده‌یبینین، ماوه‌یه‌کی درێژ نییه‌‌ داڕێژرابێت. 

   دیاره‌ له‌سه‌ر چۆنییه‌تی ده‌ستپێکی گه‌ردوون زۆر له‌مێژه‌ مرۆڤ خۆی پێوه‌ ماندوو کردوه‌ و به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ک بۆی مومکین بووبێت، ویستوویه‌تی بزانێ ئه‌و ده‌ستپێکه‌ که‌نگێ و چۆن بووه‌. هێندێکی زۆر له‌ ئه‌ستێره‌ناسان و به‌ تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی له‌ژێر زه‌ختی ئایینه‌کانی وه‌ک جووله‌که‌، مه‌سیح و ئیسلامدا بوون، هه‌وڵیان داوه‌ ده‌ستپێکی گه‌ردوون به‌ کاتێکی دیاریکراوی نه‌هێنده‌ دوور بلکێنن. ئه‌وه‌ بۆ ئه‌وان زۆر گرنگ بوو که‌ دنیا ده‌بێ کاتێکی دیاریکراو دامه‌زرابێت، بۆ ئه‌وه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی دروستبوونی گه‌ردوون و دنیا له‌ لایه‌ن هێزێکی ئاسمانییه‌وه‌  بسه‌لمێنن. 

   ئاوگووستینوس "Augustinus" له‌ نووسراوه‌یه‌کدا به‌ ناوی "وڵاتی خودا"، رایگه‌یاند:

"فه‌رهه‌نگ و زانستی ئێمه‌ په‌یتا په‌یتا به‌ره‌و پێش ده‌چێ، ئێمه‌ ده‌بێ وه‌بیر خۆمانی بێنینه‌وه‌ که‌ کێ بۆته‌ هۆی پێکهێنانی دنیا و هه‌موو لایه‌نه‌ تێکنیکییه‌کانی. من پێموایه‌ که‌ مروڤ و ته‌نانه‌ت گه‌ردوونیش هێنده‌ کاتێکی دوور نییه‌ که‌ له‌ لایه‌ن خوداوه‌ دامه‌زراوه‌!"   ئاوگووستینوس له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ بوو که‌ دنیا و مرۆڤه‌کانی 5000 ساڵ به‌ر له‌ زایین داندراون‌.

   ئاریستۆتلس "Aristoteles" و زۆربه‌ی فیله‌سۆفه‌ یوونانییه‌کان دژ به‌ بۆۆچوونه‌که‌ی ئاوگووستینوس، له‌سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌ بوون که‌ مرۆڤ و دنیای ده‌وروبه‌ری هه‌میشه‌ هه‌بوون‌ و ته‌نانه‌ت به‌ هۆی هه‌ستانی سیڵاو و لافاو و کاره‌ساته سروشتییه‌کانی تره‌وه‌ زۆرجار ناچار به‌ ده‌ستپێکی نوێی ژیان بوونه‌ته‌وه‌.

   ئه‌و پرسیارانه‌ی که‌ ئایا ده‌ستپێکی گه‌ردوون که‌نگێ بوه‌ و ئه‌ویکه‌ له‌باری مه‌کانه‌وه‌ بێ کۆتایی بووه‌ یان نا، دواتر ئیمانوئێل کانت " Kant Immanuel " له‌ ساڵی 1781 و له‌ نووسراوه‌یه‌کیدا، به‌ ناوی "ره‌خنه‌ی عاقڵانه ‌" به‌ تێر و ته‌سه‌لی خستۆیه‌ته‌ ژێر لێکۆڵینه‌وه‌. " کانت" له‌سه‌ر ئه‌و دوو بارودۆخه‌ که‌ گه‌ردوون زۆر له‌مێژه‌ هه‌یه‌ یا نا، به‌ هێنانه‌وه‌ی به‌ڵگه‌ بۆ هه‌ر دوو حاڵه‌ته‌که‌ زۆر دواوه‌ و تێز و ئانتی تێزی بۆ ساز کردوون. ئه‌و گوتوویه‌تی له‌هه‌ر دووحاڵدا ده‌بێ "کات" بێ کۆتایی بێت. 

   له‌سه‌ر دروستبوونی گه‌ردوون له‌ کاتێکی دیاریکراودا، گوایه‌ له‌ ئاوگووستینوس پرسیار کراوه‌ "ئه‌گه‌ر ته‌مه‌نی گه‌ردوون زۆر له‌ مێژینه‌ نییه‌، ئه‌دی خودا ئه‌و ماوه‌ بێ کۆتاییه‌ی پێش دروستکردنی گه‌ردوون چی کردوه‌"؟ له‌سه‌ر ئه‌و پرسیاره‌ دوو جۆر وڵام له‌ نووسراوه‌کاندا هاتوون:

وڵامی 1 : " ئه‌و ماوه‌یه‌ی پێش دروستکردنی گه‌ردوون، خودا خه‌ریکی دروستکردنی جه‌هه‌نم بووه‌ بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی ئه‌و جۆره‌ پرسیارانه‌ ده‌که‌ن"!

وڵامی 2 : " کات، یه‌کێک له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی دروستبوونی گه‌ردوونه‌ که‌ خودا دایناوه‌ و پێش ئه‌و بوونی نه‌بوه‌"!

   تا ئه‌و کاته‌ی زۆربه‌ی مرۆڤه‌کان پێیانوابێت که‌ دنیا نه‌گۆڕه‌ و گۆڕانکاری به‌سه‌ردا نایه‌، ئه‌و پرسیاره‌ش دێته‌ گۆڕێ که‌ ئایا ئه‌وه،‌ ده‌ستپێکێکی هه‌بوه‌ یا نا. له‌ ساڵی 1929دا، که‌سیك به‌ ناوی ئه‌دوین هابل‌ "Edwin Hubble" روونی کرده‌وه‌ که‌ گالاکسییه‌کان لێک دوور ده‌بنه‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ک که‌ به‌ تێپه‌ڕبوونی کات، ئه‌ستێره‌کان لێک ده‌کشێنه‌وه‌. ئه‌وه‌ش به‌و مانایه‌یه‌ که‌ ئه‌گه‌ر بۆ دواوه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌، ده‌بێ ئه‌ستێره‌کان و گالاکسییه‌کان لێک نزیک ببوونه‌وه‌، یانی  ئه‌وه‌ ده‌گه‌ێینێ که‌ زۆر له‌مه‌وبه‌ر، واته‌ ده‌ تا بیست میلیارد ساڵ پێش، گالاکسییه‌کان نزیک یه‌ک و له‌ یه‌ک جێ بووبن. به‌ پێی روونکردنه‌وه‌که‌ی "ئه‌دوین هابل" سرنجی زانست بۆ سه‌لماندنی ده‌ستپێکی گه‌ردوون له‌ کاتێکی تایبه‌تدا به‌ ڕاشکاوی راکێشرا.

   لێکۆڵینه‌وکانی "ئه‌دوین هابل" گومانی ئه‌وه‌یان ده‌دا که‌ گه‌ردوون له‌ کاتێکی دیاریکراودا که‌ "ته‌قینه‌وه‌ی مه‌زن" یا "BingBang"ی پێ ده‌گوترێ، ده‌ستپێکرابێت. له‌ بارودۆخێکی ئاوادا هه‌موو یاسا سروشتییه‌کان پووچه‌ڵ ده‌کرێنه‌وه‌ و پێشبینی داهاتووش ئیتر نامومکین ده‌بێت. پیاو ده‌توانی بڵێ که‌ "کات"یش هه‌ر له‌گه‌ڵ ئه‌و ته‌قینه‌وه‌ ده‌ستی پێکردوه‌، چونکه‌ پێش ته‌قینه‌وه‌که‌مان بۆ ساغ نابێته‌وه‌ و ناتوانین بزانین که‌ چ قه‌وماوه‌. ئه‌وه‌یکه‌ ئه‌گه‌ر گه‌ردوون لێک ده‌کشێته‌وه‌، سه‌لماندنی بوونی فیزیکیی "ده‌ستپێکێکه"‌ له‌ کاتێکی تایبه‌تدا. ته‌نانه‌ت مرۆڤ ده‌توانێ بیری ئه‌وه‌ بکاته‌وه‌ که‌ دنیا له‌ کاتی ته‌قینه‌وکه‌دا یاخود دوای ئه‌و دروست بووه‌، به‌ڵام نه‌ک پێش ته‌قینه‌وه‌که‌‌. 

   ئه‌گه‌ر ئێمه‌ بمانهه‌وێ خۆمان به‌ پرسیاره‌کانی سه‌باره‌ت به‌ گه‌ردوون و روونکردنه‌وه‌ی ده‌ستپێک و ته‌واوبوونی ئه‌وه‌وه‌ ماندوو بکه‌ین، ده‌بێ زۆر به‌ راشکاوی بزانین که‌ تیۆری زانستی به‌ چ مانایه‌که‌. تیۆری له‌سه‌ر گه‌ردوون یا له‌سه‌ر به‌شێک له‌و، بریتین له‌ بوونی یاسای زانستی که‌ به‌ شێوه‌ی‌ مودێلێکی تایبه‌ت له‌ لایه‌ن خاوه‌ن تیۆرییه‌که‌وه‌ روون ده‌کرێته‌وه‌ و به‌ تێپه‌ڕ بوونی کات به‌ چاوه‌دێری و لێکۆڵینه‌وه‌ و تاقیکردنه‌وه‌ی که‌سانی‌تر، راستبوون یا ناراستبوونیان ده‌سه‌لمێندرێت. تیۆری ته‌نیا له‌ چواچێوه‌ی بیرکردنه‌وه‌ی ئێمه‌دا بوونی هه‌یه‌ و له‌ راستیدا بوونی نییه‌. تیۆری وا هه‌ن که‌ هه‌رگیز ناتوانرێ راستییه‌که‌یان بسه‌لمێندرێ. 

   له‌ پراکتیکدا زۆرتر ئاوایه‌ که‌ تیۆریه‌کی نوێ ته‌واوکه‌ری تیۆری پێشوویه‌. له‌ راستیدا مه‌به‌ستی زانست بۆ روونکردنه‌وه‌ی ناشه‌فافییه‌کان گه‌یشتن به‌ یه‌ک تیۆریه‌ که‌ بتوانی هه‌موو گه‌ردوون بگرێته‌وه‌. بۆ گه‌یشتن به‌و مه‌به‌سته‌ دوو بۆچوون‌ هه‌ن‌. یه‌که‌م، یاسایاکانی زانستی که‌ به‌ ئێمه‌ ده‌ڵێن، به‌ هۆی  تێپه‌ڕبوونی کات و له‌ ماوه‌ی پرۆسه‌ی کاتیدا گه‌ردوون چی لێ دێت و چ گۆڕانکارییه‌کی به‌سه‌ردادێت. دووه‌م پرسیار له‌سه‌ر بارودۆخی پێکهاتنی سه‌ره‌تای گه‌ردوونه‌. ژماره‌‌یه‌ک له‌ زانایان له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ن که‌ زانست ده‌بێ هێزی خۆی ته‌نیا له‌سه‌ر قۆناغی یه‌کم ته‌رخان بکا و قۆناغی دووه‌م دابندرێ بۆ "متافیزیک" یا "ئایینه‌کان". 

   له‌ راستیدا دۆزینه‌وه‌ی تیۆرییه‌ک که‌ بتوانێ چۆنییه‌تی گه‌ردوون  روون بکاته‌وه‌، زۆر دژواره‌‌. به‌ جێگای ئه‌وه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ین که‌ کێشه‌که‌ به‌سه‌ر چه‌ند له‌ته‌ تیۆریدا دابه‌ش که‌ین و هه‌ر کام له‌ به‌شه‌کان جیاواز و به‌ ته‌نیا له‌ژێر چاوه‌دێری بگرین. ئه‌گه‌ر گه‌ردوون و بنه‌ماڵه‌کانی هه‌موویان به‌یه‌که‌وه‌ په‌یوه‌ندیان هه‌بێت و به‌یه‌که‌وه‌ به‌سترابنه‌وه‌، به‌ له‌تکردن و به‌شکردنی تیۆرییه‌که‌ زۆر دژواره‌‌ رێگایه‌کی گشتی بدۆزرێته‌وه‌ که‌ هه‌ڵه‌ی تێدا نه‌بێت. به‌ڵام له‌ رابردووشدا ئه‌زموون پێشانی داوه‌ که‌ به‌و شێوه‌یه‌ش ده‌کرێ رێگا چاره‌ بدۆزرێته‌وه‌ و سه‌رکه‌وتوویی وه‌ده‌ست بهێندرێت. ئێمڕو فێرکاریی فیزیک هه‌وڵی روونکردنه‌وه‌ی گه‌ردوون له‌سه‌ر‌ دوو تیۆری بنه‌ڕه‌تی ده‌دا. "تیۆری ره‌وایی گشتی" و " "تیۆری میکانیکیی و‌ردیله‌ بچکۆله‌کان". 

"تیۆری ره‌وایی گشتی" له‌سه‌ر په‌یکه‌ر و چۆنییه‌تی پێکهاتنی گه‌ردوون واته‌ ماکرۆسکۆپ(گه‌وره‌) ده‌دوێت که‌ له‌ "چه‌ند کیلۆمتره‌وه‌ ده‌ستپێده‌کا هه‌تا یه‌ک ملیۆن ملیۆن ملیۆن ملیۆن(یه‌ک + 24 سیفر) کیلۆمتر"، واته‌ ئه‌و مه‌ودایه‌ی که‌ مرۆڤ له‌ گه‌ردووندا ده‌توانێ ببینێت. له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌ودا "تیۆری میکانیکیی و‌ردیله‌ بچکۆله‌کان" باس له‌ میکرۆسکۆپ(چکووله‌) ده‌کا که‌ له‌ "یه‌ک له‌ ملیون ملیۆن ی سانتی متره‌وه‌ ده‌ست پێده‌کا".

    به‌داخه‌وه‌ ئه‌و دوو تیۆرییه‌ لکاندیان به‌یه‌که‌وه‌ نامومکینه‌، چونکه‌ ناکری هه‌ردووکیان دروست بن. یه‌کێک له‌ هه‌ره‌ کاره‌ دژواره‌کانی ئه‌وڕۆی فێرکاری فیزیک گه‌ڕان به‌ شوێن تیۆرییه‌کی نوێ دایه‌ که‌ هه‌ردووک تیۆرییه‌کان بگرێته‌وه،‌ واته‌ گه‌ڕان به‌ شوێن تێئۆرئ "هێزی کێشیی و‌ردیله‌ بچکۆله‌کان". به‌داخه‌وه‌ تیۆرییه‌کی وا تا ئه‌وڕۆ نه‌دۆزراوه‌ته‌وه‌ و ره‌نگه‌ زۆر لێی دوور بین. به‌ڵام تا ئێستا زۆر تایبه‌تمه‌ندیی ناسراون و دیتراونه‌ته‌وه‌ که‌ ره‌نگه‌ رێگاخۆشکه‌ر بێ بۆ گه‌ییشتن به‌و تیۆرییه‌. 

   ئه‌گه‌ر مرۆڤ له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ بێ که‌ گه‌ردوون نه‌ک به‌ هه‌ڵکه‌وت به‌ڵکوو به‌ هۆی یاسای تایبه‌ت به‌ڕێوه‌ده‌چێت، ده‌بێ ئه‌و تیۆرییه‌ به‌شکراوانه‌ هه‌موویان وه‌سه‌ریه‌کبخاته‌وه‌ و تیۆرییه‌کی گشتی لێ ساز بکات که‌ چۆنییه‌تی گه‌ردوون روون بکاته‌وه‌.

 مه‌کان(شوێن، جێگا) و کات

   چۆنیه‌تی جووڵانه‌وه‌ی جه‌سته‌کان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ده‌ورانی گالیله‌ و نیۆتۆن. پێش ئه‌وان مرۆڤ له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ بووه‌ که‌ "هه‌موو ئه‌و یاسایانه‌ی سروشت دیاری ده‌که‌ن، ده‌تواندرێ له‌ رێگای بیرکردنه‌وه‌ رێگاچاره‌یان بۆ بدۆزرێته‌وه‌ و هیچ پێویست به چاوه‌دێری و تاقی کردنه‌وه‌ و کۆنتڕۆڵیان نییه‌. بارودۆخی جه‌سته‌کان له‌ حاڵه‌تی ئاساییدا مه‌نگ و راوه‌ستاون و تا هێزێک نه‌بێته‌ هۆی پاڵپێوه‌نانیان، له‌ جێی خۆیان ناجوڵێنه‌وه‌. جه‌سته‌‌ قورسه‌کان به‌ خێرایی زۆرتر بۆسه‌ر زه‌وی به‌رده‌بنه‌وه‌ تا جه‌سته‌ سووکه‌کان، چونکه‌ به‌ هۆی قورسایی زۆرتر  زه‌وی گورجتریان  بۆ لای خۆ راده‌کێشێ".  تا پێش گالیله‌ هیچ که‌س سرنجی به‌وه‌ نه‌دابوو بزانی که‌  چه‌ند جه‌سته‌ به‌‌‌ قورسایی جۆراوجۆر  به‌ یه‌ک خێرایی به‌رده‌بنه‌وه یا نا‌؟ گالیله‌ له‌ تاقیکارییه‌کدا چه‌ند جه‌سته‌ تۆپه‌ڵه‌ ئاسن به‌ قورسایی جۆرواجۆری له‌ زه‌ویه‌کی لێژ و سافدا به‌ردایه‌وه‌. ئه‌و حاڵه‌ته‌ هه‌ر وه‌ک به‌ربوونه‌وه به‌ شێوه‌ی "شاقول"ه‌ به‌ڵام باشتر و کاراتر ده‌کری تۆپه‌ڵه‌کان چاوه‌دێری بکرێن، چونکه‌ خێراییه‌که‌یان که‌متره‌. له‌و تاقیکردنه‌وه‌دا گالیله‌ بۆی روون بۆوه‌ که‌ هه‌موو جه‌سته‌کان ئه‌گه‌رچی قورساییشان وه‌ک یه‌ک نین، به‌ یه‌ک خێرایی و هاوکات به‌رده‌بنه‌وه‌. بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر تۆپێک له‌ لێژێکه‌وه‌‌ به‌رده‌ینه‌وه‌ که‌ درێژایی لێژه‌که‌ ده‌ میتر بێ و به‌رزاییه‌که‌ی یه‌ک میتر، ئه‌گه‌ر تۆپه‌که‌ ‌ دوای یه‌ک خول نزیکه‌ی یه‌ک میتر رێگا ببڕێ، دوای دوو خول دوو میتر له‌ خۆلدا و ...  و هه‌ربه‌و شێوه‌یه‌ خێراییه‌که‌ی ده‌چێته‌ سه‌ری جا قورساییه‌که‌شی هه‌ر چه‌ند بێ فه‌رقی پێ ناکا (بۆ سه‌لماندنی ئه‌و یاسایه‌ دواتر به‌ روونی باسی لێده‌که‌ین). دیاره‌ ئه‌گه‌ر مرۆڤ "تۆپه‌ڵه‌ ئاسنێک" له‌ گه‌ڵ "په‌ڕێک" به‌ یه‌که‌وه‌ به‌رداته‌وه‌، تۆپه‌ڵه‌ ئاسنه‌که‌ زووتر ده‌گاته‌ سه‌ر زه‌وی. هۆیه‌که‌شی روونه‌ که‌ په‌ڕه‌که‌ به‌هۆی گوشاری هه‌وا به‌رگری له‌ خێراییه‌که‌ی ده‌کردرێت. 

   نیۆتۆن له‌ ساڵی 1687 و له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ل خێرایی جه‌سته‌کاندا ده‌ڵی: "جه‌سته‌کان له‌ بۆشاییدا رێگایه‌کی راست ده‌پێون و خێراییه‌که‌یان نه‌گۆڕ ده‌مێنێته‌وه‌". که‌ دواتر به‌ یه‌که‌م یاسای نیۆتۆن نێودێر کرا. ئه‌دی جه‌سته‌کان چییان لێدێ ئه‌گه‌ر هێزێک ببێته‌ هۆی پاڵپێوه‌نانیان؟ ئه‌وه‌ دووه‌م یاسای نیۆتۆنی پێکهێنا که‌ ده‌ڵێ: " جه‌سته‌کان توندییان ده‌درێتێ، به‌و مانایه‌ که‌ گۆڕانکاری به‌سه‌رخێراییه‌که‌یان دادێ له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ هێزه‌که‌دا. ئه‌گه‌ر هێزه‌که‌ دووبرابه‌ر بکرێ توندیه‌که‌شی دوو به‌رابه‌ر زیاد ده‌بێ. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش توندیه‌که‌ی له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ گه‌وره‌یی جه‌سته‌که‌دا، که‌م ده‌بێته‌وه‌. ئه‌گه‌ر گه‌وره‌یی جه‌سته‌که‌ دووبه‌رابه‌ر بێ و هێزه‌که‌ش هه‌ر وه‌ک خۆی بمێنێته‌وه‌، توندیه‌که‌ی نیوه‌ ده‌بێت"(لێره‌دا پێویسته‌ سرنج بده‌نه‌ جیاوازی له‌ نێوان دوو چه‌مکی خێرایی و توندیی.) باشترین نموونه‌ بۆ سه‌لماندنی ئه‌و بۆچوونه‌ ئۆتۆمۆبیله‌. هه‌رچه‌ند هێزی مۆتۆری ئۆتۆمۆبیله‌که‌ زیاتر بێ، به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ش توندیه‌که‌ی زیاتر ده‌بێت. به‌ڵام هه‌چه‌ند ئۆتۆمۆبیله‌که‌ قورستر بێ، به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ش توندیه‌که‌ی که‌متر ده‌بێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر هێزی موتۆره‌که‌ی‌ هه‌روه‌ک خۆی بمێنێته‌وه‌.

   هاوکات له‌گه‌ڵ یاسای جووڵانه‌وه‌ی جه‌سته‌کاندا نیۆتۆن یاسای "هێزی کێشی"ی روون ده‌کاته‌وه‌ و  ده‌ڵێ: هه‌ر جه‌سته‌یه‌ک جه‌سته‌یه‌کیتر به‌ هۆی هێزێک بۆ لای خۆی راده‌کێشێت که‌ گه‌وره‌یی هێزه‌که‌ له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ گه‌وره‌یی جه‌سته‌کاندا، هاوته‌ریب  زیاد ده‌کا. 

   گه‌وره‌یی هێزی مابه‌ینی دوو جه‌سته‌ی "ئا" و "ب" دوو جار زیاد ده‌کات ئه‌گه‌ر گه‌وره‌یی یه‌کێک له‌ جه‌سته‌کان، (دایبنێن "ئا") دوو جار به‌رزبێته‌وه‌. ئه‌گه‌ر گه‌وره‌یی یه‌کێک له‌ جه‌سته‌کان دوو به‌رابه‌ر و ئه‌وی تر سێ به‌رابه‌ر بێته‌وه‌، هێزی مابه‌ینیان شه‌ش به‌رابه‌ر ده‌بێته‌وه‌. لێره‌دا‌ بۆمان روون ده‌بێته‌وه‌ که‌ بۆچی جه‌سته‌کان به‌ قورسایی جۆرواجۆره‌وه‌ پێکه‌وه‌ به‌رده‌بنه‌وه‌: جه‌سته‌یه‌ک به‌ قورسایی دووبه‌رابه‌ره‌وه‌ به‌ هێزی کێشی دووبه‌رابه‌ر به‌ره‌و زه‌وی ده‌کێشرێت، به‌ڵام چونکه‌ گه‌وره‌ییه‌که‌شی دووبه‌رابه‌ره‌، ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆی نیوه‌ بوونی توندیه‌که‌ی. به‌ پێی یاسای دووهه‌می نیۆتۆن په‌یوه‌ندی ئه‌و‌ دوو تایبه‌تمه‌ندییه‌ ته‌واوکه‌ری یه‌کترن و له‌هه‌ر حاڵدا توندیه‌که‌یان به‌رابه‌ر ده‌مێنێته‌وه‌ هه‌ر بۆیه‌ش به‌ یه‌ک خێرایی به‌رده‌بنه‌وه‌. 

   ئاریستۆتلس و نیۆتۆن هه‌ردووکیان له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ بوون که‌ کات نه‌گۆڕه‌ و وه‌ک خۆی ده‌مێنێته‌وه‌‌. به‌و مانایه‌ که‌ ده‌کرێ "کات" له‌ نێوان دوو دیارده‌دا دیاری بکرێ و ئه‌ندازه‌ بگیرترێ، به‌ڵام کاته‌که‌ نه‌گۆڕ ده‌مێنێته‌وه‌، جا چاوه‌دێره‌‌که‌ یاخود ئه‌و که‌سه‌ی ده‌یپێوێ له‌هه‌ر بارودۆخێکدا بێت‌. بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر تۆپێکی پینگ پۆنگ له‌سه‌ر مێزێکی ناو شه‌مه‌نه‌فه‌رێکدا که‌ به‌ خێراییه‌کی بڵێین 100 کیلۆمتر له‌ کاتژمێردا له‌ حاڵی رۆیشتندایه‌، هه‌ڵبه‌زێنینه‌وه‌، پێوانی کاتی مابه‌ینی چه‌ند جار هه‌ڵبه‌زینه‌وه‌ی تۆپه‌که‌ بۆ ئه‌و که‌سه‌ی له‌ناو شه‌مه‌نه‌فه‌ره‌که‌ دایه ‌و بۆ ئه‌و که‌سه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌، شه‌مه‌نه‌فه‌رکه‌ به‌ خێرایی 100 کیلۆمتر له‌ کاتژمێردا له‌به‌رچاویه‌وه‌ تێپه‌ڕ ده‌بێت، وه‌ک یه‌که‌!

   به‌ گشتی، دیارده‌ی خێرایی تیشک بۆ یه‌که‌م جار له‌ ساڵی 1676دا، یازده‌ ساڵ پێش تیۆری نیۆتۆن سرنجی که‌سێکی به‌ ناوی"Christensen Rømer Ole" "ئۆله‌ کریستیان رۆمه‌ر" که‌ خه‌ڵکی دانمارک بوو، بۆ لای خۆی‌ راکێشا. ئه‌و کاتێک جووڵانه‌وه‌ی مانگه‌کانی ده‌وری "یوپیتر"ی چاوه‌دێری ده‌کرد، بینی، ‌‌ مانگه‌کان که‌ به‌ مه‌زنده‌ی ئه‌و ده‌بوایه‌ له‌ کاته‌کانی تایبه‌تدا ببیندرایه‌ن، درنگتر یاخود زووتر ده‌بینران. هۆیه‌که‌شی ئه‌وه‌یه‌ که‌ چونکه‌ ته‌وه‌ره‌ی پلانێته‌کان له‌ خولاندنه‌وه‌ به‌ده‌وری رۆژدا حاڵه‌تی لاکێشه (فۆڕمی هێلکه‌)یان هه‌یه‌، و مه‌ودای مابه‌ینی زه‌وی و پلانێته‌کانی تر تا رۆژ  جۆرواجۆره‌ و له‌گه‌ڕان به‌ده‌وری رۆژدا مه‌وداکه‌شیان دوور و نزیک ده‌بێته‌وه‌، کاتی دیار بوونی مانگه‌کان به‌ هۆی دووری و نیزیکی رێگاکه‌ ده‌گۆڕدرێت. هه‌ر بۆیه‌ "ئۆله‌ کریستیان رۆمه‌ر" له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ مه‌ودای رۆژ و "یوپیتر" دا چونکه‌ مه‌وداکه‌ دوورتر یا نزیکتر ده‌بوونه‌وه، ‌تیشکی مانگه‌کانی زووتر یا درنگتر ده‌دیت. به‌ پێوانی ئه‌وده‌می که‌ "ئۆله‌ کریستیان رۆمه‌ر" له‌سه‌ر خێرایی تیشکی کردبوو، ده‌بوایه‌ تیشک له‌ چرکه‌یه‌کدا 224000 کیلۆمتر بپێوێ که‌ ئه‌مڕۆ ئه‌و خێرایی یه‌ به‌ نزیکه‌ی  300000 کیلۆمتر له‌ چرکه‌دا ده‌ناسرێت. 

   تیۆری سه‌باره‌ت به‌ تیشک به‌ شێوه‌یه‌کی چروپڕ، یاخود وردتر له‌ ساڵی 1865دا و له‌ لایه‌ن فیزیکزانی ئینگلیزیه‌وه‌ به‌ ناوی "جێمز کلێرک ماکسوێل"   "James Clerk Maxwell " که‌وته‌ ژێر لێکۆڵینه‌وه‌. ئه‌و توانی دوو تیۆری سه‌باره‌ت به‌ "هێزی ئه‌له‌کتریکی" و "هێزی ماگنێتی" واته‌ ئاسن ڕفێن، له‌ ژێر یه‌ک تیۆری به‌ ناوی "ماگنێتیسمی ئه‌له‌کتریکی" دابڕێژێت. معادله(هاوکێشه‌)‌ بیرکارییه‌کانی "ماکسوێل" پێشبینی ئه‌وه‌یان ده‌کرد که‌ له‌ په‌یوه‌ندی مابه‌ینی ئه‌و دوو هێزه‌ واته‌ "ماگنێتیسمی ئه‌له‌کتریکی"دا، مه‌یدانێکی شه‌پۆلی پێک دێت  به‌ خێراییه‌کی "کۆنستانت" واته‌ نه‌گۆڕ. ئه‌گه‌ر درێژایی شه‌پۆله‌که‌ (‌مه‌ودای مابه‌ینی دوو پریۆد) میترێک یاخود زیاتر بێت، ئه‌وه‌ شه‌پۆلی رادیۆیی پێک دێت. شه‌پۆلی کورت تر وه‌ک له‌ ئامێری "میکرۆ وه‌یڤ" (ئامێریکی گه‌رمکه‌ری ئه‌له‌کتریکییه‌)دا، که‌ درێژاییه‌که‌یان له‌ چه‌ند سانتی مه‌تر تێپه‌ڕ ناکات و هه‌روه‌ها شه‌پۆلی له‌ویش کورت تر وه‌ک "تیشکی سوور" به‌ درێژایی یه‌ک له‌سه‌ر هه‌زاری،‌ سانتی مه‌تره‌. ئه‌و تیشکه‌ی که‌ ده‌بیندرێت(وه‌ک تیشکی رۆژ) درێژایی شه‌پۆله‌که‌ی له‌ مابه‌ین 40 تا 80 له‌سه‌ر ملیۆنی،‌ سانتی مه‌تره‌. شه‌پۆلی زۆر کورت‌تریش وه‌ک "شه‌پۆلی ئه‌وپه‌ڕی وه‌نه‌وش" یا " شه‌پۆلی ئامێری وێنه‌هه‌ڵگری پزشکی"(رۆنتگه‌ن‌) و "شه‌پۆلی پڕشنگی گاما"ش هه‌ن‌ که‌ بۆ ئێمه‌ ئه‌مڕۆ ناسراون.

به‌ پێی تیۆرییه‌که‌ی "ماکسوێل" شه‌پۆلی رادیۆیی یان شه‌پۆلی تیشک، خێرایی نه‌گۆڕیان هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر مرۆڤ دایبنێ که‌ تیشک به‌ خێراییه‌کی تایبه‌ت ده‌ستپێده‌کات،  بۆ پێوانی خێراییه‌که‌ی ده‌بێ له‌ چ دیارده‌یه‌ک که‌ڵک وه‌رگیرێت؟ به‌و هۆیه‌ پسپۆرانی ئه‌وکات دیارده‌یه‌کیان به‌ ناوی "ئێتار" (air)Äther له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ پێوانی خێرایی، پێوه‌ زیاد کرد و‌ ئیتر بۆ پێوانی خێرایی ئه‌و دیارده‌یه‌شیان له‌به‌رچاو ده‌گرت. وه‌ک چۆن شه‌پۆلی ده‌نگ له‌ هه‌وادا بڵاو ده‌بێته‌وه‌، زانایانی ئه‌وکات پێیان وابوو که‌ شه‌پۆلی تیشکیش له‌ ناو "ئێتار"دا بڵاو ده‌بێته‌وه‌. له‌سه‌ر باوه‌ڕی ئه‌وده‌م ده‌بووایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی پێوانی خێرایی تیشک دروست ده‌ربێت، هه‌میشه‌ ئه‌و پێوانه‌ له‌ ئاراسته‌ی جووڵا‌نه‌وه‌ یاخود خولانه‌وه‌ی زه‌ویدا بێت. له‌ ساڵی 1887دا، "ئاڵبرت میشێلسۆن" Albert Michelson که‌ دواتر وه‌ک یه‌که‌م ئه‌مریکایی خه‌ڵاتی نۆبێلی فیزیکی وه‌رگرت، به‌ دوای تاقیکردنه‌وه‌یکدا بۆی ده‌رکه‌وت که‌ پێوانی خێرایی تیشک چ له‌ ئاڕاسته‌ی جوڵانه‌وه‌ی زویدا بێ و چ نا، هیچ جیاوازییه‌کی نییه‌ و خێراییه‌که‌ له‌ هه‌رحاڵدا وه‌ک یه‌کن. 

   له‌ نێوان ساڵه‌کانی ‌1887 تا 1905دا، پسپۆرانی ئه‌و بواره‌ تاقیکردنه‌وه‌یه‌کی زۆریان به‌ڕێوه‌برد. به‌تایبه‌ت فیزیکزانی هوله‌ندی به‌ ناوی "هێندریک لۆرێنس "Hendrik Lorenz، پێیوابوو شته‌کان وێکدێن یا کاتژمێره‌کان هیدی‌تر کارده‌که‌ن ئه‌گه‌ر له‌ ناو"ئێتار"دا جوڵه‌ بکه‌ن. تا ساڵی 1905، که‌ فه‌رمانبه‌رێکی ئاسایی و نه‌ناسراوی ئه‌وکات به‌ ناوی ئاڵبرت ئه‌نشتاین Albert Einstein له‌ نووسراوه‌یه‌کدا رایگه‌یاند که‌ دیارده‌ی "ئێتار" زیادی یه‌ و هیچ پێویست به‌وه‌ ناکات که‌ بۆ پێوانی خێرایی تیشک که‌ڵکی لێوه‌ربگیرێت. هه‌ر ئه‌و بۆچوونه‌ی ئه‌نشتاین چه‌ند حه‌وتوو دواتر له‌ لایه‌ن بیرکاری فه‌ره‌نسه‌وی به‌ ناوی "هێنڕی پۆینچار"   Henri Poincaré یشه‌وه‌ بڵاو بۆوه‌.

دوو تیۆری گه‌وره‌ له‌ سه‌دی بیسته‌مدا ئاڵ و گۆریان به‌ بنه‌ماکانی پێکهاتنی دنیا هێنا :

تیئۆری ره‌وایی ئه‌نشتاین و تیئۆری کوانتوم یا تیئۆری وردیله‌کان (مه‌به‌ست له‌ وردیله‌کان لێره‌دا پرۆتۆن، نۆترۆن، ئه‌لکترۆن و ... گردیله‌کانی ناو "ئه‌تۆم"ن)

تیئۆری ره‌وایی ئه‌نشتاین

   ئه‌نشتاین تیئۆری نیۆتۆنی کرده‌ سه‌ره‌تایه‌ک بۆ گه‌یشتن به‌ تیئۆرییه‌که‌ی خۆی. نیۆتۆن له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ بوو که‌ "کات" به‌رده‌وام و سه‌ربه‌خۆ به‌ بێ کاردانه‌وه‌ی  دیارده‌کانی‌تر، تێپه‌ڕ ده‌بێت. گه‌وره‌ترین سه‌رکه‌وتوویی تیئۆری نیۆتۆن له‌سه‌ر گه‌ردوون ئه‌وه‌ بوو که‌ به‌ یارمه‌تی فۆرمووله‌کانی ده‌تواندرا جموجۆڵی پلانێته‌کان پێشگۆیی بکرێت. له‌ یاسای نیۆتۆندا، کات و شوێن "به‌ستێن"(زه‌مینه‌)یه‌کی پاسیڤه‌‌ بۆ رووداو. به‌ستێنێک که هیچ کاریگه‌ریه‌کی له‌سه‌ر ‌ پێکهێنانی رووداوه‌کان نییه‌. کات له‌ شوێن جیا کرابۆوه‌‌. له‌سه‌ر باوه‌ڕی ئه‌وده‌م، کات "هێڵێک" بوو که‌ له‌هه‌ر دوو سه‌ره‌وه‌ به‌ بێ ته‌واوبوون درێژ‌ده‌بۆوه‌. کات  به‌ بێکۆتایی سه‌لمێندرابوو. بڕوایان به‌وه‌ بوو که‌ هه‌میشه‌ بووه‌ و هه‌میشه‌ش ده‌مێنێته‌وه‌. له‌کاتێکدا زانیاران و پسپۆران ده‌ڵێن که‌ رواڵه‌تی فیزیکی گه‌ردوون، که‌م و زۆر چه‌ندین هه‌زار ساڵ له‌مه‌وبه‌ر داڕێژراوه‌. 

   ئێمه‌ دایده‌نێین که‌ گه‌ردوون له‌راستیدا وه‌ک پسپۆران ده‌ڵێن، پێش چندین هه‌زار ساڵه‌ ‌ دامه‌زراوه‌. ئه‌دی ئه‌و بێنه‌هایه‌ته‌ ساڵانه‌ی (ئه‌گه‌ر تیئۆری نیۆتۆن راست بێت و کات بێ کۆتاییه‌)‌، پێش دامه‌زراندنی چ بووه‌؟ بۆچی خودا ئه‌وهه‌موو کاته‌ ده‌ستی راگرتبوو‌؟ 

   یا دایده‌نێین که‌ گه‌ردوون له‌ مێژه‌ هه‌یه‌ زۆر زۆر له‌مه‌و به‌ر، بۆچی ئه‌دی ئه‌و شتانه‌ی ده‌بوو روویاندابایه‌،‌ نه‌قه‌وماون! بۆچی ئه‌و مێژووه‌ به‌ ئاخر نه‌گه‌یشتووه و ته‌واوی نه‌هاتووه‌‌!

   هه‌رکام له‌و دوو بۆچوونه ژیربێژ یاخود مه‌نتقی خۆیان هه‌یه‌،‌ ئه‌گه‌ر به‌ چاویلکه‌ی ‌ مودێلی بیرکاری(ماته‌ماتیک) نیوتن ته‌ماشای بکه‌ین، که‌ "کات هێڵێکی بێنیهایه‌ت پێکدێنی به‌ بێ کارلێکه‌ری گه‌ردوون و ئه‌و شتانه‌ی له‌ ده‌ور و به‌ری رووده‌دا"!

   ئه‌نشتاین له‌ ساڵی 1915دا، مودێلێکی تازه‌ی پێشکه‌ش کرد به‌ ناوی "تیئۆری نسبییه‌ت(ره‌وایی) گشتی". له‌و تیئۆرییه‌یدا شێوه‌ی "کات"ی نیۆتۆن که "سه‌ربه‌خۆ‌ و به‌بێ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ قابغێک، سه‌کۆیه‌ک ویا به‌ستێنێک (زمینه یه‌ک‌) " له‌حاڵی رۆیشتن دابوو، ئیتر نه‌ده‌بیندرا، به‌ڵکوو کات و شوێن په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆی له‌ گه‌ڵ ئه‌وکه‌سه یا مرۆڤه‌‌ هه‌بوو، که‌ سه‌یری ده‌کا(چاودێر). تێپه‌ڕ بوونی کات په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ جووڵانه‌وه‌ هه‌یه‌. هه‌رچه‌ند خێراتر بێ، کات هێدیتر تێپه‌ڕ ده‌بێت. ئه‌گه‌ر ئێمه بمانه‌وێ‌ دوو کاتژمێر هه‌ڵسه‌نگێنین ، که‌ یه‌کیان لای ئێمه‌ و له‌ناو ژووری دانیشتندا به‌ دیواره‌وه‌ هه‌ڵواسراوه،‌ ئه‌ویتر‌ له‌ناو که‌شتی فه‌زایی به‌خێرایی له‌ رۆیشتن دایه‌، بۆمان ده‌رده‌که‌و که‌ کاتژمێری ناو که‌شتییه‌که‌ هێدیتر کار ده‌کا!  چه‌ند ساڵ پیش ئه‌و تیئۆرییه‌، ئه‌نشتاین له‌ خۆی پرسیبوو، "چ ده‌قه‌وما ئه‌گه‌ر مرۆڤ بیتوانیبایه‌ شان به‌ شان و له‌گه‌ڵ تیشک بڕۆیشتبایه‌‌؟". ئه‌ورۆ وڵامه‌که‌ ده‌زانین. له‌ روانینی ئه‌وکه‌سه‌وه‌ که‌ له‌گه‌ڵ تیشکه‌که‌ ده‌ڕوا، کات راده‌وه‌ستێ! ئه‌وه‌ "تیئۆری تایبه‌تی نسبییه‌تی(ره‌وایی)" ئه‌نشتاین ی پێده‌ڵێن. بۆ سه‌لماندنی ئه‌و تیئۆرییه‌ پسپۆران و زانیاران به‌ڵگه‌ و نموونه‌ی زۆریان هه‌یه‌. بۆ وێنه‌‌ پسپۆران به‌ ئامێرێکی تایبه‌ت وردیله‌کان(گردیله‌کانی ناو ئه‌تۆم) به‌ توندییه‌کی زۆر که‌ نیزیک به‌ خێرایی تیشکه‌، وه‌جووڵانه‌وه‌ ده‌خه‌ن. ئه‌گه‌ر دایبنێن که‌ له‌ کاتی ئاساییدا ته‌مه‌نی وردیله‌کان 2 میلی چرکه‌‌ بێت، له‌ کاتی خێراییدا به‌ راشکاوی چوار و یا پێنج به‌رابه‌ر زیاتر دژین! هۆیه‌که‌شی ئه‌وه‌یه‌ که ئه‌و‌ کاتژمێره‌ ده‌روونیه‌ی که‌ ژیانییان بۆ دیاری ده‌کا له‌ هه‌ڵسه‌نگاندن‌ له‌گه‌ڵ‌ ئه‌و کاتژمێره‌ی که‌ ئێمه‌ کاتی پێراده‌گرین، زۆر هێدیتر تێپه‌ڕ ده‌بێ! هۆکینگ ئه‌و کاته‌ی به‌ "کاتی که‌سێتی" ناو ده‌بات‌. 

   ره‌نگه‌ زۆر که‌س بیر له‌وه‌ بکه‌نه‌وه‌ که‌ ئه‌گه‌ر مرۆڤ بیتوانیبایه‌ به‌ خێرایی تیشک بجوولێته‌وه‌‌ ، بۆ هه‌میشه‌ ‌گه‌نج ده‌مێنێته‌وه‌ و به‌سه‌ر دێوه‌زمه‌ی پیریدا زاڵ ده‌بێت.  به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئاوا نییه‌، چونکه‌  ته‌نیا تیشکه‌ که‌ ده‌توانی به‌ خێرایی تیشک بگات. هه‌ر شتێک جگه‌ له‌ تیشک ئه‌گه‌ر بیهه‌وێ به‌ خێرایی تیشک بگا، له‌ لایه‌که‌وه‌ حاڵه‌تێکی قورسی تێدا پێکدێ که‌ پێشگری له‌ خێرایی ده‌کا، به‌و جۆره‌‌ که‌ وزه‌ (ئینرژی) یه‌کی بێ کۆتایی ده‌وێ بۆ راگرتنی خێراییه‌که‌ی، و له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ هه‌ر جه‌سته‌ یا شتێکی به‌ خێرایی تیشک بگا، مولوکۆله‌کانی وا لێک بڵاو و گه‌وره‌ ده‌بنه‌وه‌ که‌ جێگابوونه‌وه‌یان له‌ بۆشاییدا زۆر دژواره‌! ئه‌وه‌ به‌ روونی هه‌موو رۆژێک له‌ لایه‌ن فیزیکزانانه‌وه‌ ده‌سه‌لمێندرێ، که‌ کاتێك وردیله‌کان خێراییان پێده‌درێ، له‌ په‌نا ئه‌وه‌یکه‌ ته‌مه‌نیان زیاتر ده‌بێ، قورسایی و گه‌وره‌ییشیان زیاتر ده‌بێت!

   له‌ ژیانی رۆژانه‌دا هیچ که‌س له‌ کاتی جووڵانه‌وه‌دا هه‌ست به‌ درێژبوونی ته‌مه‌ن ناکات، چونکه‌ ئه‌و جووڵانه‌وه‌ و چالاکییانه‌‌ی ئێمه به‌ هه‌ڵسه‌نگاندن له‌گه‌ڵ خێرایی تیشک،‌ زۆر که‌متر له‌ خیرایی تیشکه‌‌! خێرایی تیشک ته‌نیا پێکهاته‌ی‌ فورمۆلی ئه‌نشتاینه‌ که‌ ناگۆڕێ و هه‌ر وه‌ک خۆی ده‌مێنێته‌وه‌. هه‌موو پێکهاته‌‌کانی دیکه‌‌ به‌ستراونه‌ته‌وه‌ به‌ تیشک. خێرایی تیشک نزیکه‌ی 300000 کیلۆمتره‌ له‌ چرکه‌ دا، که‌ هیچ گۆڕانێکی به‌سه‌ردا نایه‌ت. ئه‌گه‌ر که‌سێک بتوانێ‌ به‌ خێرایی نیوه‌ی خێرایی تیشک و شان به‌ شانی تیشک بڕوا و له‌و حاڵه‌ته‌دا خێرایی تیشک بپێوێ، خێراییه‌‌که‌ی هه‌ر 300000 کیلۆمتر له‌ چرکه‌‌دایه‌! شتێکی باوه‌رپێنه‌که‌ره‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ راستییه‌.  

   به‌و پێیه‌ که‌ کات له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ توندی و خێراییدا هێدی‌تر ده‌بێته‌وه‌، تیئۆرییه‌که‌ی نیۆتۆن له‌ خێرایی زۆردا به‌ هه‌ڵه‌ ده‌رده‌چێ. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌نشتاین دیارده‌ی "شوێن- کات"ی به‌ تیئۆرییه‌که‌ زیاد‌کرد. "شوێن- کات" بریتییه‌ له‌ چوار ره‌هه‌ند. یانی له‌ راستیدا ئه‌نشتاین به‌ سێ ره‌هه‌ندی شوێن که‌ بریتین له‌ درێژایی، پانی و به‌رزایی، ره‌هه‌ندی "کات"یشی پێوه‌ زیاد کرد.

    به‌ڵام ئه‌و تیئۆرییه‌ پێکهاته‌یه‌کی که‌مه‌. ئه‌ویش هێزی کێشی (Gravitation)ه‌. گه‌ردوون بۆیه‌ به‌و شێوه‌یه‌یه‌‌ که‌ ئێمه‌ ده‌یبینین ،‌ چونکه هێزی کێشی هه‌یه‌. له‌ راستیدا ئه‌وه‌ هێزی کێشییه‌ که‌ هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی له‌گه‌ڵ یه‌ک راگرتووه‌. ‌ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ هێزی کێشیی له‌گه‌ڵ تیئۆرییه‌که‌ی ئانشتایندا تێکه‌ڵاو بکه‌ین، سه‌ر و بنی تێکده‌چێ! ئه‌نشتاین ساڵیانی زۆر حه‌ولی پێوه‌لکاندنی تیۆرییه‌که‌ی و کات و شوێن له‌گه‌ڵ هێزی کێشی دا. وێده‌چوو که‌ هێزی کێشیی له‌ گه‌ڵ تیۆرییه‌که‌ی ئه‌نشتاین ناگونجێت. ئه‌و هه‌ستی به‌وه‌ کردبوو که‌ له‌ بارودۆخێکی تایبه‌تدا کارلێکه‌ری هێزی کێشیی و کارلێکه‌ری توندی(شتاب) وه‌ک یه‌کن! له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ سێوه‌که‌ی نیۆتۆندا که‌ بۆ سه‌لماندنی هێزی کێشی زه‌وی که‌ڵکی لێ وه‌رگرت، هۆکینگ ده‌ڵێ ئه‌گه‌ر زه‌وی ته‌خت بایه‌ پیاو ده‌یتوانی  بڵێ که‌ سێوه‌که‌ی نیۆتۆن به‌هۆی هێزی کێشی زه‌وی، که‌وته‌ خوارێ و یا ده‌شتوانین بڵێین که‌ زه‌وی و نیۆتۆن به‌ هۆی توندی(شتاب) بۆ لای سێوه‌که‌ چوون‌! 

   له‌ ساڵی  1912دا،  ئه‌نشتاین ده‌ڵێ:‌ گه‌وره‌یی(حه‌جم) و وزه‌، به‌شێوه‌یه‌ک "شوێن- کات" خوارده‌که‌نه‌وه‌ یا خود رێگاکه‌ی له‌ هێڵێکی راست لاده‌ده‌ن! ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌،‌ کاتێک بۆ نموونه‌ پلانێتێک که‌ له‌ "شوێن- کات" دا تێپه‌ڕ ده‌بێت و له‌ تێپه‌ڕبوونیدا هه‌ولی هێلێکی نزیک و راست ده‌دا، به‌هۆی خواربوونه‌وه‌ی "شوێن- کات"، رێگاکه‌ی خوار ده‌بێته‌وه‌. ئه‌نشتاین له‌ ساڵی 1915دا، ده‌ڵێ ئه‌و دیارده‌یه‌ی که‌ ئێمه‌ وه‌ک هێزی کێشیی زه‌وی ده‌یبینین، به‌هۆی خواربوونه‌وه‌ی "شوێن- کات" پێک دێت. بۆ سه‌لماندنی ئه‌و تیۆرییه‌ به‌ڵگه‌ هه‌یه‌. ساڵی 1919 ده‌با رۆژ بگیرایه. ئه‌وکات چه‌ند ئه‌ستێره‌ناسی ئینگلیزی سه‌یری ئه‌ستێره‌یه‌کیان ده‌کرد که‌ ده‌با به‌هۆی رۆژگیران بکه‌وتبایه‌ته‌ پشت رۆژه‌وه‌ و نه‌دیترابایه‌. به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌، ئه‌‌ستێره‌که‌ له‌ په‌نا رۆژ ده‌دیترا. گه‌وره‌یی رۆژ، "شوێن- کات"ی به‌ ده‌وری خۆیدا خوارکردبۆوه‌. له‌ راستیدا، رۆژ تیشکی ئه‌ستێره‌که‌ی که‌وانه‌ کردبوو و به‌ ده‌وری خۆیدا خواری کردبۆوه‌.  

   که‌وابوو، ده‌توانین بڵێین که‌ گه‌وره‌یی یا حه‌جمی ئه‌ستێره‌کان، "شوێن- کات" خواردکه‌نه‌وه و رووخسارێکی که‌وانی پێ ده‌ده‌ن‌. ئه‌و خواربوونه‌وه‌یه‌ ده‌بێته‌ هێزی کێشیی و هۆی جووڵانه‌وه‌ی ئه‌ستێره‌کان و هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ ئه‌ستێره‌کان ده‌بنه‌ هۆی خواربوونه‌وه‌ی "شوێن- کات" و... هه‌روه‌ها درێژه‌ی ده‌بێ تا بێکۆتایی. ئه‌وه‌ "تیئۆری نسبییه‌تی(ره‌وایی) گشتی" ئه‌نشتاینی پێده‌ڵێن. دوارتر هه‌ر له‌م نووسراوه‌یه‌دا له‌سه‌ر ئه‌و بۆچوونه‌ ده‌دوێین.

جارێکی تر تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی تیئۆری نسبیه‌تی ئه‌نشتاین  دووپات ده‌که‌ینه‌وه‌:

- کات به‌ شێوه‌یه‌کی نه‌گۆڕ یا کۆنستانت تێپه‌ڕ نابێت و به‌ڵکوو په‌یوه‌ندی به‌ جووڵانه‌وه‌ه‌وه‌ هه‌یه‌.

- هه‌رچه‌ند شته‌کان گورج تر بجوولێنه‌وه،‌ به‌و راده‌یه‌ "کاتی که‌سێتی" ئه‌وان، هێدیتر ده‌بێته‌وه‌. 

- شوێن به‌ سێ ره‌هه‌ندی خۆی و کات به‌ یه‌ک ره‌هه‌نده‌وه‌ "شوێن - کات" پێک دێنن که‌ چوار ره‌هه‌نده‌.

- گه‌وره‌یی و حه‌جمی ئه‌ستێره‌کان "شوێن- کات" خوار ده‌که‌نه‌وه‌.

- دیارده‌ی جووڵانه‌وه‌ی ئه‌ستێره‌کان به‌ هۆی کاردانه‌وه‌ی "شوێن- کات" پێکدێت. 

   به‌ پێ تیئۆری نسبیه‌تی ئه‌نشتاین ده‌توانرێ پێکهاته‌ی گه‌ردوون دیاری بکرێت. زانایانی ئه‌و بواره‌ ده‌ڵێن که‌ گه‌ردوون تا دێت گه‌وره‌تر ده‌بێته‌وه‌، به‌و مانایه‌ که‌ پلانێته‌کان لێک دوور ده‌بنه‌وه‌. یانی به‌و پێێه‌ ده‌بێ ئه‌گه‌ر بۆ دواوه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌، پلانێته‌کان له‌یه‌ک نزیک ببوونه‌وه‌. ئه‌وه‌نده‌ ده‌گه‌رێینه‌وه‌ دواوه‌ تا هه‌موو پلانێته‌کان وا له‌یه‌ک نزیک بنه‌وه‌ که‌ له‌ یه‌ک جێی و له‌سه‌ر یه‌ک قه‌ڵاپچن بۆبن. هۆکینگ به‌ له‌به‌رچاوگرتنی تیئۆری نسبییه‌تی ئه‌نشتاین،  له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌یه‌ که‌ پێکهاتنی گه‌ردوون له‌و کاته‌وه‌ ده‌ستی پێکردوه‌.

به‌هۆی چکووله‌بوونی ماکه‌کان، تیۆری نسبییه‌تی(ره‌وایی) ئه‌نشتاین ناتوانێ بزانێ هاوکات و یا پێش پێکهاتنی گه‌ردوون چلۆن بووه‌. بۆ تێگه‌یشتن له‌ودیارده‌یه‌‌‌ پێویستیمان به‌ تیئۆریه‌کی دیکه‌ هه‌یه‌ به‌ ناوی تیئۆری"کوانتوم یا تیئۆری وردیله‌کان". 

کوانتوم یا تیئۆری وردیله‌کان (مه‌به‌ست له‌ وردیله‌کان لێره‌دا پرۆتۆن، نۆترۆن، ئه‌لکترۆن و ... گردیله‌کانی ناو ئه‌تۆم)ن.

   ئه‌و تیئۆرییه‌ش هاوکات  له‌گه‌ڵ تیئۆری نسبییه‌تی ئه‌نشتاین پێکهاتووه‌. پێش ئه‌وه‌ی بچینه‌ سه‌ر ئه‌و تیئۆرییه‌، با بزانیین ده‌سکه‌وته‌کانی زانستیی فیزیک له‌ سه‌ره‌تاکانی سه‌ده‌ی 19دا چۆن بووه‌. ئه‌وده‌م فیزیکزانان ده‌یانتوانی به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ هێزی کێشیی نیۆتۆن، ته‌وه‌ره‌ی ئه‌ستێره‌کان و مه‌وداکه‌یان به‌ وردی بپێون. "لاپلاس" فیزیکزان و ئه‌ستێره‌ناسی فه‌رانسه‌وی له‌سه‌رئه‌و باوه‌ڕه‌ بوو که‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ بتوانین هاوکات، "شوێن" و "خێرایی" هه‌موو وردیله‌کان دیاری بکه‌ین، ده‌توانین پێکهاته‌، مێژوو، داهاتوو و رابردووی گه‌ردوون به‌ وردی بزانین و پێشبینی بکه‌ین!

    له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ی نیۆتۆن و لاپلاس ده‌بوو هه‌موو رووداوه‌کانی گه‌ردوون، هه‌ر رووداوه‌یه‌کی سه‌ر زه‌وی، مێژووی مرۆڤ و هه‌موو گیانله‌به‌ره‌کان، هه‌ر بیرکردنه‌وه‌یه‌ک، له‌ سه‌ره‌تاوه‌ تاکوو کۆتایی پێکهاتنی ئه‌و دنیایه،‌ دابینکرابێت و ئێمه‌ هیچ ده‌سه‌ڵات و گۆڕانکارییک نه‌توانین پێک بێنین! له‌ حاڵیکدا تیۆریی کوانتوم به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و باوه‌ڕه‌ی لاپلاس و نیۆتۆن ده‌ڵێ که‌ له‌ دنیای وردیله‌کاندا ناتوانین بڵێین له‌ چاوتروکانێکیتردا، چ ده‌قه‌ومێت. 

   له‌ ساڵی 1900دا، یه‌که‌م بۆچوون له‌سه‌ر تیۆری کوانتوم دۆزرایه‌وه‌. "مارکس پلانک"ی ئاڵمانی له‌و ساڵه‌دا سه‌باره‌ت به‌ تایبه‌تمه‌ندی وردیله‌کان، روونیکرده‌وه‌‌ که‌ وردیله‌کان ده‌توانن تیشکی نوور له‌ خۆیاندا رابگرن.  

هه‌ر به‌ دوای ئه‌وه‌شدا ئه‌نشتاین له‌ ساڵی 1905، دیاری کرد که‌ هێندێک پێکهاته‌، کاتێک تیشکیان لێده‌درێت، ئه‌لکترۆنیان لێ ئازاد ده‌بێت. ئه‌و دیارده‌یه‌ی ئه‌نشتاین‌ له‌ دواییدا بووه‌ هۆیه‌کی سه‌ره‌کی بۆ زانستی سازکردنی کامێرای فیلم و پاش ساڵێک، جایزه‌ی نۆبێلی بۆ فیزیک پێ وه‌رگرت.

   کوانتوم(کوانتا) له‌ راستیدا وزه‌یه‌کی زۆر بچووک‌ یا یه‌که‌یه‌کی (به‌شێکی) زۆر چکووله‌ی تیشکه‌ که‌ به‌داخه‌وه‌ زانیاری ئه‌وڕۆ ناتوانێ هاوکات شوێن و خێرایی (تیئۆری لاپلاس) ئه‌وان دیاری بکا. 

تایبه‌‌تمه‌ندییه‌کانی وردیله‌کان:

- ناتوانرێ هاوکات شوێن و خێرایی وردیله‌کان دیاری بکردرێت.

- وردیله‌کان حاڵه‌تێکی روون، شوێنێکی تایبه‌ت، خێراییه‌کی دیاریکراویان نییه‌، تا ئه‌وکاته‌ی نه‌یان پێواون.

   تا ئه‌و کاته‌ی ئیمه‌ نه‌توانین شوێن و خێرایی وردیله‌کان دیاری بکه‌ین ناتوانین سه‌باره‌ت به‌ رابردوو، داهاتوو و یا ئێستای دنیای خۆمان بدوێن. ئه‌وه‌ی که‌ هه‌یه‌ ته‌نیا به‌ هه‌ڵکه‌وته‌. 

   تیئۆری "تایبه‌تی نسبییه‌ت(راوه‌یی)" له‌ دنیای وردیله‌کاندا به‌ ده‌ستگای توندکه‌ر، باس له‌ خێرایی نزیک به‌ خێرایی تیشک ده‌کا. تیئۆری "نسبییه‌تی(راوه‌یی) گشتی" بارودۆخێک ئاشکرا ده‌کات که‌ له‌وێدا ‌هێزی کێشیی زه‌وی کاربه‌ده‌سته‌‌ و باس له‌ پلانێت و ته‌وه‌ره‌که‌یان و ته‌واوی گالاکسی و شتی ماکرۆسکۆپ(گه‌وره‌)، واته‌ ئه‌و شتانه‌ی ده‌توانین بیبینین و ده‌ستی لێبده‌ین، ده‌کات. له‌ لایه‌کی‌که‌وه‌، "کوانتوم" تیئۆری دنیای میکرۆسکۆپی روون ده‌کاته‌وه‌. له‌ دنیای ئه‌وڕۆدا له‌ نێوان ئه‌و دوو تیئۆرییه‌دا‌ (ماکرۆسکۆپ و میکرۆسکۆپ) په‌یوه‌ندیه‌ک پێکهاتووه‌ که‌ تیئۆرییه‌کی تازه‌ی به‌ناوی "سترینگ" دروست کردووه‌ که‌ زۆربه‌ی زانیاران وه‌ک هه‌نگاوێکی تازه‌ و مودێڕن بۆ دیتنه‌وه‌ی ناشه‌فافییه‌کان و ڕوونکرنه‌وه‌ی ڕاستییه‌کانی هه‌ڵده‌سه‌نگێنن. 

   ره‌نگه‌ رۆژێک سه‌رکه‌وتوویی و زانیاریی له‌و بواره‌دا هێنده‌ پێشکه‌وتووبێت که‌ مرۆڤ بتوانێ وڵام بۆ هه‌موو پرسیاره‌کان بدۆزێته‌وه‌. مرۆڤ ئه‌وڕۆ له‌ فانتازی و فیلمدا سه‌فه‌ر بۆ داهاتوو و ڕابردوو ده‌کات، ڕه‌نگه‌، کاتێک بگات که‌ له‌ راستیدا بتوانین به‌و خه‌یاڵانه‌ی ئه‌وڕۆ بگه‌ین.

بۆمبی ئه‌تۆم

زانیارییه‌کانی ئه‌نشتاین سه‌باره‌ت به‌ فۆرمولی "وزه‌" لایه‌نێکی زۆر نه‌رینی(مه‌نفی) و دژی مرۆڤانه‌ی له‌ لایه‌ن سیاسه‌تمه‌دارانی ئه‌وکاتی  ئه‌مریکاوه بۆ کوشتاری مودێڕن‌ به‌ دیاری هێنا و بوو به‌ هۆی‌ پێکهێنانی پرۆژه‌یه‌ک به‌ ناوی "پرۆژه‌ی مانهاتن". به‌ بیانوی گه‌شه‌پێدانی زانییاری و کاری زانستی و به‌ وردبوونه‌وه‌ له‌ فۆرموله‌که‌ی ئه‌نشتاین بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌ شه‌ڕخوازییه‌کانیان، ئه‌و پرۆژه‌یه‌ بوو به‌ هۆی ساز‌کردنی بۆمبی ئه‌تۆم وله‌ راستیدا بۆمبارانکردنی شاره‌کانی هیرۆشیما و ناکازاکی له‌ ساڵی 1945ی زایینی لێکه‌وته‌وه‌. ئه‌نشتاین هاوکاری پرۆژه‌ی "مانهاتن"ی نه‌کرد و له‌ به‌کارهێنانی ده‌سکه‌وته‌که‌ی، بۆ کاریكی ئاوا سامناک، هه‌ستی به‌ ترس و نیگه‌رانییه‌کی زۆر کرد.

   گرنگترین دیارده‌ی "تیۆریی نیسبی" به‌و شێوه‌یه‌ی که‌ ناوبردراوه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌ڵێ: "یاساکانی سروشتی بۆ هه‌ر چاودێرێکی له‌ حاڵی جووڵانه‌وه‌دا، به‌ بێ له‌به‌رچاوگرتنی خێراییه‌که‌یان، وه‌ک یه‌که"‌. به‌و مانایه‌ که‌ پێوانی خێرایی تیشک بۆ هه‌موو چاودێره‌کان ده‌بێ یه‌ک ئه‌ندازه‌ بێت، جا جووڵانه‌وه‌ یاخود حه‌ره‌که‌تی چاودێره‌کان چ له‌ ئاراسته‌ی بڵاوبوونه‌وه‌ی تیشکدا بێت و چ نا. 

هه‌روه‌ک فۆرمۆڵه‌ به‌ناو بانگه‌که‌ی ئه‌نشتاین ده‌ڵێ : ( E = mc2)

له‌م فورمووله ‌دا، (E) به‌واتای وزه‌‌، (m) به‌ واتای قورسایی و کێش و (c) به‌ مانای خێرایی تیشکه‌.

   هه‌روه‌ها ئه‌و یاسایه‌ی که‌ ده‌ڵێ : "هێچ شتێک ناتوانێ به‌ خێرایی تیشک بگات، جگه‌ له‌ تیشک خۆی". هه‌ر شتێک بتوانێت به‌ 10 له‌ سه‌دی خێرایی تیشک بگات، گه‌وره‌ییه‌که‌ی [5،0] زیاد ده‌کات و له‌ 90 له‌ سه‌دی خێرایی تیشک گه‌وره‌ییه‌که‌ی دوو به‌رابه‌ر ده‌بێته‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌  شته‌کان به‌ خێرایی تیشک نزیک ببنه‌وه‌ به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ش گه‌وره‌تر ده‌بنه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌ک که‌ بۆ جووڵانه‌وه، ‌زیاتر و زیاتر "وه‌زه‌" یان پێویست ده‌بێت. هیچ شتێک، ناتوانێ به‌ خێرایی تیشک بگات، چونکه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ خێرایی تیشک پێویستیی به‌ وزه‌یه‌کی بێکۆتایی هه‌یه‌. 

   "تیۆریی نیسبی" له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ "کات" و "شوێن" دایه‌ که‌ جیاوازی خۆی له‌گه‌ڵ  تیۆری نیۆتۆن دیاریده‌کات. ئه‌گه‌ر برووسکه‌ی تیشکێک له‌ شوێنکه‌وه‌ بۆ شوێنێکی‌تر ره‌وانه‌ بکه‌ین،(بۆ نموونه‌ له‌ خاڵی "ئا"وه‌ بۆ "ب"، و چاودێره‌کان به‌ مه‌ودای جۆرواجۆر به‌ مه‌به‌ستی پێوانی خێرایی تیشک له‌ نێوان دوو خاڵه‌که‌دا دابه‌ش بکه‌ین)، به‌ گوێره‌ی تیۆری نیۆتۆن ده‌بێ هه‌ر چاوه‌دێرێک سه‌باره‌ت به‌ دێژایی کاتی ره‌وانه‌کردنی تیشک، پێوانه‌کانیان وه‌ک یه‌ک بن (چونکه‌ کات نه‌گۆڕه‌)، به‌ڵام درێژایی رێگاکه‌ جیاوازییان هه‌یه‌ (چونکه‌ دیارده‌ی"شوێن" ده‌گۆڕدرێت)، جا بۆ پێوانی خێرایی تیشک مه‌ودای رێگاکه‌ به‌سه‌ر کاتی پێویستدا، دابه‌شده‌کرێت. هه‌ر به‌و هۆیه‌ ئاکامی پێوانی خێرایی تیشک بۆ هه‌رکام له‌ چاودێره‌کان به‌ پێی تیۆری نیۆتۆن جیاوازی ده‌بێت. به‌ڵام به‌پێی "تیۆریی نیسبی"،  ئاکامی پێوانی هه‌موو چاودێره‌کان له‌مه‌ڕ خێرایی تیشک وه‌ک یه‌کن. "تیۆریی نیسبی" ئێمه‌ مه‌جبوور ده‌کات که‌ ئه‌و وێنه‌یه‌ی سه‌باره‌ت به‌ "کات" و "شوێن" تا ئه‌و کات بوومانه، بیگۆڕیین. ئێمه‌ ده‌بێ به‌ هۆی "تیۆریی نیسبی" ئه‌و باوه‌ڕه‌ به‌خۆمان بسه‌لمێنین که‌ "کات" و " شوێن" له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ یه‌کدان و ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ ده‌بێته‌ هۆی پێکهاتنی دیارده‌یه‌کی نوێ به‌ ناوی "شوێن-کات".

   ئێمه‌ ده‌زانین که‌ بۆ دیاریکردنی شوێنگه‌ی خاڵێک، پێویستیمان به‌ سێ ره‌هه‌ند یا سێ یه‌که‌‌ هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ ده‌توانین بڵێین، شوێنگه‌ی خالێک له‌ ژورێکدا، 4 متر له‌ دیواری راست‌ و 3 متر له‌ دیواره‌که‌ی تره‌وه‌ و 2 متر له‌ زه‌ویه‌وه‌ به‌رزه‌. یاخود، به‌ سێ ره‌هه‌ندی درێژایی و پانایی و به‌رزایی شوێنگه‌ی خالێک دیاری بکه‌ین. به‌ڵام بۆ دیاریکردنی شوێنگه‌ی "مانگ" یا پلانێته‌کانی‌تر ناکرێ و ناتوانین به‌و شێوه‌یه‌ی سه‌ره‌وه ته‌نیا له‌ سێ ره‌هه‌ند‌ که‌ڵک وه‌رگرین، چونکه‌ پلانێته‌کان دایم له‌ جووڵانه‌وه‌دان و شوێنگه‌یان ده‌گۆڕدرێت، که‌وابوو پێوانه‌که‌مان راست ده‌رنایت‌. به‌و هۆیه‌، ئه‌نشتاین به‌ سێ ره‌هه‌ندی درێژایی و پانایی و به‌رزایی، ره‌هه‌ندی چوارم واته‌ "کات" یشی پێوه‌ زیاد کرد. دیاره‌ هێنانه‌ به‌رچاوی‌ مه‌کانێکی دونیای چوار ره‌هه‌ندی زۆر دژواره‌‌. له‌ راستیدا  سێ ره‌هه‌ندیش له‌و په‌یوه‌ندییه‌دا هه‌ر هاسان نییه‌. 

   هه‌ر وه‌ک گوتمان، له‌ تیۆریی "ماکسوێل"دا خێرایی تیشک وه‌ک خۆی ده‌مێنێته‌وه‌، به‌بێ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ خێرایی ناوه‌ندیی تیشکه‌که‌ (سه‌رچاوه‌ی تیشکه‌که‌، بۆ نموونه‌ رۆژ). ئه‌و تیۆرییه‌ی "ماکسوێل" دوای پێوانێکی زۆر ورد، سه‌لمێندراوه‌ و راستییه‌که‌ی روون بۆته‌وه‌. ده‌توانین بڵێین، برووسکه‌ی تیشکێک که‌ له‌ کاتێکی دیاریکراودا له‌ شوێنێکی دیاریکراوه‌وه‌ بۆ بۆشایی ده‌نێردرێت، به‌ شێوه‌ی تیشکێکی "بازنه‌یی" وه‌ڕێده‌که‌وێت که‌ گه‌وره‌ییه‌که‌ی و شوێنگه‌‌که‌ی په‌یوه‌ندی به‌ خێرایی ناوه‌ندیی تیشکه‌که‌وه‌ نییه‌‌. دوای ماوه‌ی یه‌ک له‌ سه‌ر ملیۆن چرکه‌، تیشکه‌که‌ به‌ شێوه‌ی بازنه‌یی به‌ نیوتیری 300 مه‌تر پانده‌بێته‌وه‌ و دوای دوو له‌ سه‌رملیۆن چرکه، 600 مه‌تر و هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ گه‌وره‌ ده‌بێته‌وه‌. وه‌ک هاویشتنی‌ به‌ردێکه‌ له‌ناو ئاو. له‌و شوێنه‌‌ی به‌رده‌که‌ ده‌که‌وێته‌ ناو ئاوه‌‌وه‌، بازنه‌‌یه‌کی شه‌پۆلیی پێک دێت که‌ نیوتیره‌که‌ی گه‌وره‌ ده‌بێته‌وه و شه‌پۆله‌‌که‌ ده‌بێته‌ هۆی گه‌وره‌بوونه‌وه‌ی بازنه‌ی شه‌پۆله‌ی ئاو‌. ئه‌گه‌ر بمانهه‌وێت ئه‌و وێنه‌یه‌ به‌ شێوه‌ی سێ ره‌هه‌ندی نیشان بده‌ین، وه‌ک وێنه‌ی (ژماره‌1) ی لێدێت.

ئه‌گه‌ر بمانهه‌وێت تیشکی وه‌ڕێکه‌وتوو له‌ خاڵێکی تایبه‌ته‌وه‌ به‌ شێوه‌ی چوار ره‌هه‌ندی که‌ به‌ "برووسکه‌ی تیشک" ناونراوه‌ بیهێنینه‌‌ سه‌ر کاغه‌ز، ده‌توانین له‌ کاتی ئێستای رووداوه‌که‌وه‌، داهاتوو و رابردوی تیشکه‌که‌ش‌ وه‌ک وێنه‌ی (ژماره‌ 2) دیاری بکه‌ین.

ئه‌گه‌ر کارلێکه‌ری هێزی کێشیی له‌به‌رچاو نه‌گرین، هه‌روه‌ک ئه‌نشتاین له‌ ساڵی 1905دا رایگه‌یاند، باس له‌سه‌ر " تیۆری تایبه‌تیی نسبییه‌ت" ده‌کردرێت. ئێمه‌ ده‌توانین بۆ هه‌ر رووداو‌یک له‌ "شوێن-کات"دا، "برووسکه‌ی تیشک"(که‌ ته‌واوی پرۆسه‌کانی تیشک له‌ کاتی وه‌ڕێکه‌وتنییه‌وه‌ هه‌تا ئاکام پێشان ده‌دات) دیاری بکه‌ین، چونکه‌ خێرایی تیشک له‌ هه‌ر بارودۆخێکدا و بۆ هه‌ر لایه‌نێک، وه‌ک خۆی ده‌مێنێته‌وه‌، هه‌موو برووسکه‌کانیش وه‌ک یه‌ک و بۆ یه‌ک لایه‌ن ده‌ڕۆن. ئه‌و تیۆرییه‌ ده‌یسه‌لمێنێ که‌ خێرایی هیچ دیارده‌یه‌ک ناتوانێ له‌ خێرایی تیشک زۆرتر بێت. ئه‌وه‌ش به‌و مانایه‌یه‌ که‌ رێگای هه‌ر رووداویک له‌ ناو شوێن و کاتدا ده‌بێ وه‌ک هێڵێک له‌ ئاراسته‌ی "برووسکه‌ی تیشک"دا وه‌ڕێکه‌وێت.  

   ئه‌نشتاین له‌ روانگه‌ی ئه‌و بۆچوونه‌ شۆڕشگێرانه‌ی که‌ "هێزی کێشیی له‌ بۆشاییدا هێزێکی تایبه‌ته"‌، هاته‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه که‌ ئه‌ستێره‌کان له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ گه‌وره‌یی پلانێته‌کان به‌ جێی هێزی کێشیی، به‌ هۆی دیارده‌ی چه‌ماوه‌بوون, پلانیته‌کان وه‌جووڵه‌ ده‌خات.

   به‌ پێی "تیۆریی نیسبی گشتی" هه‌ر بیچم یا شکڵێک له‌ "شوێن-کات"ی چوار ره‌هه‌ندیدا، هێڵێکی راست ده‌پێوێت. به‌ڵام بۆ ئێمه‌ وه‌ک چاوه‌دێر که‌ ته‌نیا به‌ شێوه‌ی سێ ره‌هه‌ندی ده‌توانین ببینین، به‌ شێوه‌ی خواره‌وه‌بوو و چه‌ماوه‌ دێته‌ به‌ر چاو.

هه‌ر به‌و هۆیه‌، "تیۆریی نیسبی گشتی" ده‌ڵێ که‌ تێپه‌ڕبوونی تیشک ‌ له‌ ناو بازنه‌ی کێشییه‌وه ده‌بێته‌ هۆی‌ خواربوونه‌وه‌ی تیشکه‌که‌. به‌و مانایه‌ که‌  تیشکی ئه‌ستێره‌کان به‌هۆی هێزی گه‌وره‌یی ئه‌ستێره‌کانی تر ده‌چه‌مێنه‌وه‌. بۆ نموونه‌ وه‌ک له‌ وێنه‌ی 3دا روونکراوه‌ته‌وه‌، تیشکی ئه‌ستێره‌که‌ به‌ هۆی هێزی گه‌وره‌یی رۆژ چه‌ماوه‌ته‌وه‌ و وێده‌چێ که‌ ئێمه‌ ئه‌ستێره‌که‌ له‌ شوێنێکی ترببینین. 

(وێنه‌ی ژماره‌ 3)

ته‌نانه‌ت برووسکه‌ی تیشکیش به‌‌ تێپه‌ڕبوون له‌ "شوێن-کات"دا گۆڕانی به‌سه‌ردادێت.  به‌هۆی چه‌مانه‌وه‌ی "شوێن-کات"ه‌وه‌، وێده‌چێ تیشک له‌ تێپه‌ڕبوونی له‌ بۆشاییدا رێگایه‌کی ڕاست نه‌پێوێت. هه‌ر بۆیه‌ "تیۆریی نیسبی گشتی" ده‌ڵێ که‌ تیشک له‌ تێپه‌ڕبوونی له‌ ناو بازنه‌ی هێزی کێشیی له‌سه‌ر هێڵێکی راست نامێنێته‌وه‌ و ده‌ترازێت. (وێنه‌ی ژماره‌ 3)

   له‌ڕاستیدا زۆر دژواره‌ ئه‌و دیارده‌ سه‌رسووڕهێنه‌رانه‌‌ له‌ژێر چاوه‌دێری بگرین، چونکه‌ رووناکایی رۆژ و ئه‌ستێره‌کانی تر که‌ له‌ ئاسماندا بڵاو ده‌بێته‌وه‌، ده‌بنه‌ کوسپ بۆ چاوه‌دێری وردی ئه‌و دیاردانه‌ له‌ لایه‌ن پسپۆرانه‌وه‌. به‌ڵام کاتێک رۆژ ده‌گیرێت، واته‌ مانگ ده‌که‌وێته‌ نێوان رۆژ و زه‌وییه‌وه‌، بۆ پسپۆڕان کاتێکی ئه‌گه‌رچی که‌م به‌ڵام  زۆر گرنگ و به‌ که‌ڵکه‌ بۆ سه‌لماندنی تیۆرییه‌کانیان‌. بۆ نموونه‌ تیۆریی ئه‌نشتاین له‌مه‌ڕ چه‌مانه‌وه‌ی تیشک له‌‌ ساڵی 1915دا، ‌به‌ هۆی شه‌ڕی جیهانی، نه‌توانرا تاقی بکرێته‌وه‌. هه‌روه‌ک پێشتریش ئاماژه‌مان پێکرد، له‌ ساڵی 1919دا، ئه‌ستێره‌ناسێکی ئینگلیزی له‌ رۆژهه‌ڵاتی ئه‌فریقا چاوه‌دێریی ئه‌ستێره‌یه‌کی ده‌کرد که‌ ده‌بووا له‌ کاتی خۆرگیراندا‌ نه‌دیترابایه‌ و له‌ پشت خۆردا بشاردرابایه‌ته‌وه‌، به‌ڵام هه‌ر وه‌ک ئه‌نشتاین له‌  تیۆرییه‌که‌یدا پێشبینی کردبوو، تیشکی ئه‌ستێره‌که‌ به‌ ده‌وری خۆردا چه‌مابۆوه‌ و که‌وانه‌ی کردبوو و ده‌تواندرا ببیندرێت. هه‌ر ئه‌و به‌ڵگه‌یه‌‌ بوو‌ به‌هۆی ناساندنی ئه‌نشتاین بۆ گشت جیهان و توانی له‌ فه‌رمانبه‌رێکی ئاساییه‌وه‌‌ خۆی بگه‌ێینێته‌ به‌رزترین ئاستی زانستیی که‌ تا ئه‌وڕۆش نووسراوه‌کان و تیۆرییه‌کانی جێی لێکۆڵینه‌وه‌ و سه‌رسووڕمانن.

   یه‌کێکی‌تر له‌ پێشبینییه‌کانی "تیۆریی نیسبی گشتی" ئه‌وه‌ یه‌ که‌  له‌ نیزیکبوونه‌وه‌ی تیشک‌ به‌ پلانێته‌کان، بوو نموونه‌ له‌ نزیکبوونه‌وه‌ی تیشکی خۆر به‌ زه‌وی، ده‌بوایه‌ "کات" هێدی‌تر تێپه‌ڕ بووبایه‌. ئه‌و هێدیبوونه‌وه‌ی کات له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ وزه‌ و فریکانس (واته‌ ژماره‌‌ی شه‌پۆلی تیشک له‌ یه‌ک چرکه‌)ی تیشکدا پێکدێت. هه‌رچه‌نده‌ وزه‌که‌ زۆرتر بێت به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ش فریکانسه‌که‌ی زیادده‌کات. کاتێک تیشک له‌ بازنه‌ی کێشیی زه‌ویدا وه‌ڕێبکه‌وێت، وزه‌یه‌کی زۆری بۆ جووڵانه‌وه‌ پێویست ده‌بێت که‌ ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆی که‌م بوونه‌وه‌ی فریکانسه‌که‌ی. ئه‌و تیۆرییه‌‌ له‌ ساڵی 1962دا، به‌هۆی دامه‌زراندنی دوو کاتژمێری تایبه‌ت  له‌ به‌رزترین و نه‌زمترین جێگای تاڤگه‌یه‌ک تاقی کراوه‌ و سه‌لمێندرا که‌  کاتژمێره‌که‌ی خواره‌وه‌ هێدی‌تر له‌ کاتژمێره‌که‌ی سه‌ره‌وه‌ کار ده‌کات. هویه‌که‌شی ئه‌وه‌یه‌ که‌ "شته‌کان" هه‌رچه‌ند به‌ زه‌وی نزیکتر ببنه‌وه‌ هێزی کێشییان له‌ لایه‌ن زه‌وییه‌وه‌ گه‌وره‌تر ده‌بێته‌وه‌ که‌ ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆی که‌م بوونه‌وه‌ی وزه‌ی تیشکه‌که‌ و له‌ ئاکامدا که‌م بوونه‌وه‌ی فریکانسه‌که‌ی. به‌و پێیه‌ ئه‌گه‌ر دوو منداڵ که‌ به‌ یه‌ک زگ له‌ دایک بووبن، یه‌کیان له‌ لۆتکه‌ی چیا و ئه‌ویتریان له‌ که‌نار ده‌ریا گه‌وره‌ بکرێن، منداڵی یه‌که‌م ده‌بێ زووتر له‌ دووهه‌می پیر ‌بێت. دیاره‌ جیاوازییه‌که‌یان یه‌کجار زۆر نییه‌ به‌ڵام به‌ پێی "تیۆریی نیسبی گشتی" ئه‌وه‌ راسته‌.

   له‌ "تیۆریی نیسبی گشتی"دا "شوێن" و "کات"، دوو دیارده‌ی هه‌ره‌ گرنگی "گه‌ردوون"ن. کاتێک بیچمێک وه‌ڕی ده‌که‌وێت یاخود پلانێتێک وه‌جووڵه‌ ده‌که‌وێت، ده‌بێته‌ هۆی خواربوونه‌وه‌ و چه‌ماوه‌یی شوێن و کات و هه‌روه‌ها ئه‌و خواربوونه‌وه‌یه‌ ده‌بێته‌‌ هۆی جووڵانه‌وه‌ی پلانێته‌کان و کارتێکه‌ری له‌سه‌ر بنه‌ماڵه‌کانی گه‌ردوون و له‌ راگرتنی جموجۆڵ ئه‌وان. 

 لێککشانه‌وه‌ی گه‌ردوون

   کاتێک له‌ شه‌وێکی روون و بێهه‌وردا سه‌یری ئاسمان ده‌که‌ین، ئه‌و خاڵه‌ رووناکانه‌ی وا ده‌یانبینین له‌به‌ر چاوی ئێمه‌ زریوه‌ و تریفه‌یان دێت و ئه‌گه‌ر به‌ هه‌ڵکه‌وت‌ بتوانین پلانێتاه‌کانی وه‌ک "ڤێنووس"، "مارس"، "یوپیتر" و "ساتۆڕن"، یا چه‌ند له‌ ئه‌ستێره‌کانی دیکه‌ی ئاسمان که‌ وه‌ک خۆری خۆمانن به‌ڵام به‌و جیاوازییه‌ی که‌ زۆر لێمان دوورن، له‌ژێر چاوه‌دێری بگرین، بۆمان روون ده‌بێته‌وه‌ که‌ دووری و نزیکی و شوێنگه‌ی ئه‌و خاڵه‌ تیشکانه‌ به‌هۆی ‌خولانه‌وه‌ی‌ زه‌وی به‌ ده‌وری خۆر و به‌ ده‌وری خۆیدا، هه‌روه‌ها به‌هۆی جووڵانه‌وه‌ و خولانه‌وه‌ی هه‌موو پلانێته‌کان و ئه‌ستێره‌کانی‌تر، به‌رده‌وام له‌ گۆڕاندان‌.  

   نزیکترین ئه‌ستیره‌ به‌ زه‌وی ئه‌ستێره‌ی پرۆکسیما سێنتاوری (Proxima Centauri)یه‌ که‌ نزیکه‌ی 23 بلیۆن (واته‌ 23 ملیۆن ملیۆن) مایل له‌ ئێمه‌ دووره‌. ده‌کرێ بڵێین که‌ چوار ساڵی تیشکی لێمان دووره‌. به‌ زمانێکی ساکارتر ده‌توانین بڵێین تیشکی ئه‌و ئه‌ستێره‌یه‌ چوار ساڵی پێویسته‌ تا به‌ ئێمه‌ بگات. زۆربه‌ی ئه‌ستێره‌کانی دیکه‌ی ئاسمان که‌ به‌ چاو ده‌بیندرێن، زیاتر له‌ چه‌ند سه‌د ساڵی تیشکی له‌ ئێمه‌ دوورن. بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی مه‌ودای ئه‌ستێره‌کانی‌تر تا زه‌وی، له‌ خۆری خۆمانه‌وه‌، ته‌نیا ماوه‌ی هه‌شت خولیک پێویسته‌ تا تیشکه‌که‌ی بگاته‌ سه‌ر زه‌وی. تا ئێستا له‌ لایه‌ن ئه‌ستێره‌ناسانی جیهانه‌وه‌ ژماره‌‌یه‌کی زۆر ئه‌ستێره‌ تا ئه‌و جێگایه‌ چاو هه‌ته‌ری لێده‌کات، دیتراونه‌ته‌وه‌. وێنه‌ی ئه‌وڕۆی ئێمه‌ له‌ گه‌ردوون له‌ نزیکه‌ی 85 ساڵ به‌ر له‌ ئێستا ده‌ستی پێکرد، کاتێ ئێدوین هابل‌ Edwin Hubble دیاری کرد که‌‌ له‌ په‌نا گالاکسی ئێمه‌وه‌ چه‌ندین گالاکسی دیکه‌ هه‌ن و له‌ نێوانیاندا به‌ مه‌ودایه‌کی زۆر بۆشایی گرتوویه‌تی‌. بۆ سه‌لماندنی ئه‌و تیۆرییه‌ ده‌بوو هابل هه‌وڵی پێوانی مه‌ودای مابه‌ینی گالاکسییه‌کان بدات. ئه‌و گالاکسییانه‌ی به‌ چه‌ندسه‌د هه‌زار ساڵی تیشکی له‌ ئێمه‌وه‌ دوورن و پێوانیان زۆر دژوارتر له‌ پێوانی مه‌ودای ئه‌ستێره‌کانی نزیک به‌ زه‌وییه که‌ ده‌کری راسته‌وخۆ بیانپێوین‌. به‌و هۆیه‌ هابل ناچار بوو به‌ پێوانی ناڕاسته‌وخۆی مه‌ودای مابه‌ینی گالاکسییه‌کان. دیتنی تیشکی ئه‌ستێره‌کان له‌ لایه‌ن ئه‌ستێره‌ناسانه‌وه‌ به‌ دوو هۆکاره‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌. یه‌که‌م چه‌نده‌ تیشک له‌ خۆی ده‌داته‌ ده‌رێ واته‌ (هێزی تیشکه‌که‌) و دووهه‌م چه‌نده‌ له‌ ئێمه‌ دووره‌(مه‌وداکه‌ی تا زه‌وی). ئه‌وه‌ روونه‌ که‌ ئێمه‌  ده‌توانین رۆشنایی و دووری ئیستێره‌کانی نزیک خۆمان بپێوین. له‌ ئه‌نجامی ئه‌و پێوانه‌دا ده‌تواندرێت هێزی تیشکی ئه‌ستێره‌که‌ش به‌راوه‌رد بکرێت. ‌ ئه‌گه‌ر ئێمه‌ هێزی تیشکی ئه‌ستێره‌کانی گالاکسییه‌کانی‌تر بزانین، ده‌توانین مه‌وداکه‌یان تا زه‌وی به‌ پێچه‌وانه‌ی پێوانه‌که‌ی ئه‌ستێره‌کانی نزیک خۆمان بپێوین. هابل ئه‌وه‌ی سلماندبوو که‌ چه‌شنێکی تایبه‌ت له‌ ئه‌ستێره‌کان هێزی تیشکی وه‌ک یه‌کیان هه‌یه ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌نده‌ لێمان نزیک بن که‌ بتوانین بیانپێوین. ‌ئه‌گه‌ر بێتو ئه‌و چه‌شنه‌ ئه‌ستێرانه‌ له‌ گالاکسییه‌کانی تردا ببینینه‌وه‌، ده‌توانین هێزی تیشکه‌که‌یان مه‌زه‌نده‌ بکه‌ین و له‌رووی ئه‌وه‌وه‌ مه‌وداکه‌یان تا زه‌وی بپێوین. هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ هابل مه‌ودای مابه‌ینی گالاکسییه‌کانی ده‌پێوا. ئێمه‌ ئه‌وڕۆ ده‌زانین که‌ گالاکسی ئێمه‌ واته‌ "رێگای شیری" یه‌ک له‌ چه‌ندین ملیارد گالاکسییه‌ که ئه‌ستێره‌ناسان‌ به‌ یارمه‌تی تله‌سکۆپه‌ مودێڕنه‌کانیان دیارییان کردوه‌ و هه‌رکام له‌ گالاکسییه‌کانێش چه‌ند میلیاد ئه‌ستێره‌یان تێدایه‌. ئه‌مسه‌ر تا ئه‌وسه‌ری "رێگای شیری" نزیکه‌ی سه‌دهه‌زار ساڵی تیشکی یه‌ و گالاکسی "رێگای شیری" به‌ هێمنی به‌ ده‌وری خۆیدا ده‌خولێته‌وه‌. 

   ئه‌ستێره‌کان هێنده‌ له‌ ئێمه‌ دوورن که‌ وه‌ک خاڵێکی تیشکانی ده‌نوێنن. گه‌وره‌یییی  و بیچمه‌که‌یان له‌و دووره‌وه‌ ناتوانین مه‌زنده‌ بکه‌ین. ئه‌دی ئه‌و وڵامه‌ دێته‌ پێش که‌ بۆ دیاری کردنی هێزی تیشکه‌که‌یان چۆن ده‌توانین بزانین کام چه‌شن ئه‌ستێره‌ن؟ نیۆتۆن ئه‌وکات ئاشکرای کرد که‌ تیشکی تاو له‌ تێپه‌ڕبوون له‌ناو شیشه‌وه‌ له‌ بارۆدۆخێکی تایبه‌تدا، ره‌نگه‌ راستییه‌کانی وه‌دیارده‌که‌وێت که‌ به‌ ناوی "پریسما" یا "سپێکترۆم" یا ره‌نگی کۆلکه‌زێڕینه‌ ناسراوه‌. ئه‌گه‌ر تله‌سکۆپێک به‌ره‌و‌ ئه‌ستێره‌یه‌ک یاخود گالاکسییه‌ک بگرین، ده‌توانین به‌ هۆی ئه‌و تیشک(ره‌نگ)انه‌ی که‌ له‌خۆیانی ده‌ده‌نه‌ ده‌رێ، چۆنییه‌تی "سپێکترۆم"که‌یان دیاری بکه‌ین. "سپێکترۆم"ی هه‌رکام له‌ ئه‌ستێره‌کان تایبه‌تمه‌ندی خۆیان هه‌یه و ته‌نانه‌ت له‌ رووی رووناکی و تاریک بوونی ره‌نگه‌کانه‌وه‌ ده‌تواندرێت گه‌رمای ئه‌ستێره‌که‌ش دیاری بکردرێت‌. له‌رووی ژماری ره‌نگه‌کانه‌وه‌، یاخود ئه‌وه‌یکه‌ له‌ چه‌ند ره‌نگ پێکهاتبێتن به‌ یارمه‌تی زانستی شیمیی‌ ده‌تواندرێت دیاری بکردرێت ئاتمسفر (هه‌وا)ی ئه‌ستێره‌که‌ له‌ چ چه‌شن ماکه‌یه‌ک پێکهاتووه‌‌.

پریسما، ره‌نگه‌کانی "سوور"، "نارنجی"، "زرد"، "سه‌وز"، "شین" و بنه‌وش له‌ تیشکی سپیی خۆر کاتی تێپه‌ڕبوون له‌ ناو شیشه‌وه‌ دیاری ده‌کات.

کاتێک ئه‌ستێره‌ناسان له‌ سه‌ده‌ی بیستمدا خه‌ریکی دیاریکردنی "سپێکترۆم"ی ئه‌ستێره‌کان له‌ گالاکسییه‌کانی تر بوون، شتێکی سه‌یریان بۆ روون بۆوه‌: له‌ ئه‌ستێره‌کانی گالاکسی خۆماندا تایبه‌تمه‌ندیه‌کانی تیشکه‌که‌یان به‌ شێوه‌یه‌که‌ که‌ هه‌موو ڕه‌نگه‌کانی تێدا به‌کار نه‌هێندراوه‌. ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ له‌ ئه‌ستێره‌کانی گالاکسییه‌کانی‌تریشدا هه‌ر هه‌بوو.  به‌ڵام له‌ گالاکسییه‌کانی‌تر هه‌رهه‌موو به‌ شێوه‌یه‌کی رێژه‌یی بۆ لای کوتایی "سپێکترۆم"ی ره‌نگه‌کان که‌ ره‌نگی سووره‌، هه‌ڵکشابوون. 

   بۆ تێگه‌یشتن له‌و دۆزینه‌وه‌یه‌ ده‌بێ پێشتر بزانین که‌ تیشک پێکهاتووه‌ له دره‌وشانه‌وه‌ یاخود‌ شه‌پۆلی بازنه‌ی ئه‌لکترۆماگنێتی. فریکانسی تیشک زۆر به‌رزه‌ و له‌ نێوان چوارسه‌د و حه‌وسه‌د بلیۆن شه‌پۆل  له‌ چرکه‌دایه‌‌. چاوی مرۆڤ هه‌ست به‌ جیاوازی فریکانسی تیشک به‌ هۆی خێراییه‌که‌ی ناکات و ده‌توانێ ته‌نیا به‌شێوه‌ی ره‌نگی جۆرواجۆر بیانبینێت. به‌و شێوه‌یه‌ که‌ که‌مترین فریکانس به‌‌ره‌و کوتایی "سپێکترۆم"ی ره‌نگی سوور و زۆرترین فریکانس به‌ره‌و‌‌ کوتایی "سپێکترۆم"ی ره‌نگی شین ده‌چێت. ئه‌گه‌ر داینێن ناوه‌ندێکی تیشک یاخود بۆ نموونه‌ ئه‌ستێره‌یه‌کمان هه‌بێت‌، ‌ دووراییه‌که‌ی له‌ ئێمه‌وه‌ نه‌گۆڕ و شه‌پۆلی فریکانسه‌که‌شی هه‌ر وه‌ک خۆی بمێنێته‌وه‌. به‌و پێیه‌‌ ده‌بێ فریکانسی شه‌پۆله‌کانی که‌ ئێمه‌ وه‌ریانده‌گرین له‌گه‌ڵ فریکانسی شه‌پۆلی ئه‌و ناوه‌نده‌ی لێی دێته‌ ده‌رێ، به‌رابه‌ر بن(چونکه‌ مه‌وداکه‌ و شه‌پۆله‌کانمان نه‌گۆڕداناوه‌). ئێستا دایده‌نێن که‌ ئه‌و ئه‌ستێره‌ یاخود ناونده‌ تیشکه‌ وه‌جوڵه‌ ده‌که‌وێت و بۆ لای ئێمه‌ دێت. هه‌رچه‌ند به‌ ئێمه‌ نزیکتر بێته‌وه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ ئێمه‌ کاتی که‌متری ده‌وێ و له‌ ئاکامدا فریکانسه‌که‌ی زیاتر ده‌بێت. به‌ پێچه‌وانه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌ستێره‌که‌ له‌ ئێمه‌ دوور ببێته‌وه‌، مه‌ودای تیشکه‌که‌ سه‌باره‌ت به‌ ئێمه‌ زیاتر ده‌بێت و فریکانسه‌که‌شی هێدی‌تر ده‌بێته‌وه‌. به‌ پێی ئه‌و بووچوونانه‌ ده‌بێ "سپێکترۆم"ی ره‌نگی ئه‌و ئه‌ستێره‌ یا ناوه‌نده‌ تیشکه‌ی که‌ له‌ ئێمه‌ دوور ده‌بێته‌وه‌ به‌ره‌و سووری هه‌ڵکشێ و "سپێکترۆم"ی ره‌نگی ئه‌و تیشکه‌ی که‌ پێمان نزیک ده‌بێته‌وه،‌ به‌ره‌و ره‌نگی شین هه‌ڵکشێت. ئه‌و دیارده‌یه‌ "دووپل ئێفێکت"ی پێ ده‌ڵێن. به‌ زمانێکی ساده‌تر بۆ دیاریکردنی دوور و نزیکبوونه‌وه‌ی ئه‌ستێره‌کان له‌یه‌کتر‌‌، ده‌تواندرێت له‌و دیارده‌یه‌ واته‌ چۆنییه‌تی "سپێکترۆم"ی ره‌نگه‌کان که‌ڵک وه‌ربگیترێت. 

   کاتێک هابل بوونی گالاکسییه‌کانی‌تری سه‌لماند، ساڵیانی درێژ کاتی خۆی بۆ پێوان و دیاریکردنی "سپێکترۆم"ی ئه‌ستێره‌کان ته‌رخان کرد‌. ئه‌وکات به‌ پێی یاسای نیۆتۆن ژماره‌‌یه‌ک له‌ پسپۆڕان له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ بوون که‌ ئیستێره‌کان لیک نزیک ده‌بنه‌وه‌، و ژمارێکیش ده‌یانگوت که‌ گه‌ردوون نه‌گۆڕه‌، هه‌ر بۆیه‌ دۆزینه‌وه‌ی "سپێکترۆم"ی به‌ره‌و‌ ره‌نگی سوور‌، له‌ سه‌ده‌ی بیستمدا مۆژده‌یه‌کی مه‌زن بوو بۆ ئه‌ستێره‌ناسان. پێوانه‌کان ئه‌وه‌یان ده‌سه‌لماند که‌ هه‌موو ئه‌ستێره‌کان لێکده‌کشێنه‌وه‌. ته‌نانه‌ت هابل له‌ ساڵی 1929دا، دیاری کردبوو که‌ ئه‌و ڕاستییه‌ به‌ هه‌ڵکه‌وت نییه‌ و هه‌رچه‌ند ئه‌ستێره‌کان له‌ یه‌کتر دوورتر بن به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ خێراتریش لێک دوور ده‌بنه‌وه‌.

   دۆزینه‌وه‌ی لێککشانه‌وه‌ی‌ گه‌ردوون له‌ سه‌ده‌ی بیستمدا، یه‌ک له‌ شۆڕشه‌ هه‌ره‌ مه‌زنه‌کانی مێژووی ئه‌ستێره‌ناسی تا ئه‌و کاته‌ بوو. تا ئه‌و کاته‌ مرۆڤ نه‌یتوانیبوو له‌و باوه‌ڕه‌ خۆرزگار بکات که‌: "چۆنییه‌تی و داڕژانی گه‌ردوون نه‌گۆڕه‌". زۆربه‌ی پسپۆڕانی ئه‌و بواره‌ نه‌یانتوانیوه‌ تا ئه‌و کاته‌ خۆ له‌و دیوه‌زمه‌یه‌‌ رزگار بکه‌ن. ته‌نانه‌ت "ئه‌نشتاین"یش له‌ ساڵی 1905دا، دوای داڕشتنی "تیۆریی نیسبی گشتی" باوه‌ڕی به‌وه‌ بووه‌ که‌ گه‌ردوون نه‌گۆڕه‌. به‌دوای ئه‌نشتایندا ژماره‌‌یه‌ک له‌ پسپۆڕان و زانایان وه‌ک "ئه‌لکساندر فریدمه‌ن" Alexander Friedmannی رووسی و ئاڕنۆ پێنزیاسArno Penzias و رۆبرت ویلسۆن Robert Wilsonی ئه‌مریکایی و زۆر که‌سانی‌تر   تیۆری و مودێلی زۆریان پێشنیار کردوه‌ و هه‌وڵی روونکردنه‌وه‌ی بارودۆخی گه‌ردوون و چۆنیه‌تی مێژووی کاکه‌شان و گالاکسییه‌کانیان داوه‌ و هه‌رکام بۆچوون و تایبه‌تمه‌ندی تایبه‌تی خۆیان هه‌بووه‌ که‌ بۆ کورتکردنه‌وه‌ی بابه‌ته‌که‌ من لێره‌دا باسیان لێناکه‌م.

   چۆنییه‌تی گه‌وره‌بوونه‌وه‌ی گه‌ردوون یا لێککشانه‌وه‌ی ئه‌ستێره‌کانی کاکه‌شان و هه‌روه‌ها به‌ چ خێراییه‌ک ئه‌وانه‌ لێکده‌کشێنه‌وه‌، ده‌توانرێت به‌ هۆی دیارده‌ی‌ "دووپل ئێفێکت"ه‌وه‌ به‌ راشکاوی دیاری بکرێت. به‌ڵام پێوانه‌کانمان به‌ وردی و سه‌دله‌سه‌د نیین به‌وهۆیه‌ که‌ ئێمه‌ هه‌ر وه‌ک پێشتریش باسمان لێکرد،  ناڕاسه‌وخۆ ده‌یانپێوین. ئیستاکه‌ ده‌زانین ‌ گه‌ردوون له‌ ماوه‌ی چه‌ند میلیارد ساڵدا پێنج تا ده‌ له‌سه‌د گه‌وره‌ ده‌بێته‌وه‌. به‌ پێی ئه‌و پێوانانه‌ ده‌بێ مه‌ودای مابه‌ینی گالاکسییه‌کان له‌ ڕابردوودا واته‌ ده‌ تا بیست میلیارد ساڵ له‌مه‌وبه‌ر، سیفر بووبێت. ئه‌و کاته واته‌ کاتی ته‌قینه‌وه‌ی مه‌زن ده‌بێ ئاوسان(پته‌و بوونه‌وه‌ی ماکه‌) و چه‌ماوه‌یی "شوێن-کات" له‌ گه‌ردووندا یه‌کجار زۆر و بێکۆتایی بووبێت. جا چونکه‌ زانستی‌ بیرکاری له‌گه‌ڵ ژماره‌‌یه‌کی بێکۆتایی هیچ به‌رهه‌مێک ناداته‌ ده‌ست، ده‌توانین بڵێین که‌ "تیۆریی نیسبی گشتی" پرۆسه‌یه‌کی یاخود خالێکی کاتیی له‌ ڕابردووی گه‌ردووندا، (ته‌قینه‌وه‌که‌) دیاری ده‌کات که‌ خۆی(تیۆرییه‌که‌) پیش ته‌قینه‌وه‌که‌ یاخود هاوکات له‌گه‌ڵ ته‌قینه‌وه‌که‌ تێکده‌شکێت و ده‌پووچێته‌وه‌. به‌داخه‌و زانست ناتوانێت پێشبینی بکات که‌ پێش ته‌قینه‌وه‌که‌ چ قه‌وماوه‌ یا بارودوخی گه‌ردوون چۆن بووه‌. هه‌ر به‌و هۆیه‌ ده‌بێ له‌سه‌ر زانستی ئه‌وڕۆ ئیتر باس له‌ چۆنیه‌تی پێش ته‌قینه‌وه‌که‌ نه‌که‌ین و تا داهاتوو ئه‌وه‌مان بۆ روون ده‌کاته‌وه‌ به‌ردێکی قورسی له‌سه‌ر دانێن و دایبنێین که‌ کات له‌گه‌ڵ ته‌قینه‌وه‌که‌ ده‌ستیپێکردوه‌. زۆر که‌س پێیانخۆشنییه‌ ئه‌و بۆچوونه‌یان گوێ لێبێت که‌ "کات ده‌ستپێکێکی تایبه‌تی هه‌بووه‌". ره‌نگه‌ هۆیه‌که‌ی ئه‌وه‌ بێت که‌ ئه‌و بۆچوونه‌ تام و بۆنی سه‌لماندنی هێزێکی یه‌کتا واته‌ "خودا"ی لێدێت. هه‌ر به‌و هۆیه‌ کلیسای کاتۆلیکه‌کان ئه‌و مودێله‌ واته‌ ته‌قینه‌وه‌یان به‌ شتێکی ئیلاهی زانی و له‌ ساڵی 1951دا، رایانگه‌یاند که‌ ئه‌و مودێله‌ له‌ ئاڕاسته‌ی کتێبی ئایینی ئینجیلدایه‌ و هه‌وڵێکی زۆریان بۆ سه‌لماندنی ئه‌و تیۆرییه‌ دا. 

   پسپۆران له‌ هه‌موو گۆشه‌کانی ئه‌و جیهانه‌وه‌ بۆ روونکردنه‌وی تیۆریی ته‌قینه‌وه‌ی مه‌زن هه‌وڵ و تاقیکارییه‌کی زۆریان داوه‌. بۆ نموونه‌ یه‌ک له‌ تاقیکارییه‌کان له‌ ساڵی 1963 له‌ لایه‌ن دوو پسپۆری رووسیه‌وه‌ به‌ ناوه‌کانی یێڤگینی لیفشیچ Jewgenii Lifschitz  و ئیساک چالاتنیکۆڤ Isaak Chalatnikow به‌ڕێوه‌ چووه‌. ئه‌وان زه‌ختیان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ کردوه‌ که‌ ته‌قینه‌وه‌ی مه‌زن یه‌ک له‌ دیارده‌کانی تایبه‌تیی مودێلی "ئه‌لکساندر فریدمه‌ن" ه‌ که‌ نزیکترین و په‌سه‌ند ترین تیۆرییه‌ بۆ پێشاندانی ئونیوێزامێکی راسته‌قینه‌. ئه‌وان دیارییان کرد که‌ به‌ مه‌رجێک "تیۆریی نیسبی گشتی" ئه‌نشتاین راست بێت، ده‌بێ ئه‌و ته‌قینه‌وه‌یه‌ش راستیی بووبێت. به‌ڵام ئه‌و‌ پرسیاره‌یان بێوڵام هێشته‌وه‌ که‌ که‌نگێ "تیۆریی نیسبی گشتی" زه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ کردووه‌ که‌ ئونیوێزام "ده‌بێ" به‌ هۆی ته‌قینه‌وه‌ پێکهاتبێت و "کات"یش ده‌ستپێکی هه‌ر به‌و هۆیه‌وه‌ بووبێت. له‌ ساڵی 1965دا،‌ وڵامی ئه‌و پرسیاره‌ به‌ شێوه‌ی پێشنیار له‌ لایه‌ن بیرکار و فیزیکزانی ئینگلیزییه‌وه به‌ ناوی رۆگر پێنرۆس Roger Penrose درایه‌وه‌: به‌هۆی هه‌ڵسوکه‌وتی پڕشنگی تیشک له‌ "تیۆریی نیسبی گشتی"دا و ئه‌و راستییه‌ی که‌ هێزی کێشیی ته‌نیا وه‌ک هێزێکی ماگنێتی کارلێکه‌ریی هه‌یه‌ و ده‌کرێت ئه‌ستێره‌یه‌ک که‌ له‌ژێر کاریگه‌ری هێزی کێشیی خۆیدا تێکبڕووخێت‌ و به‌ تایبه‌ت له‌ جێگا یاخود شوێنێک که‌ نه‌توانی لێی ده‌رباز بێت و وا له‌خۆیدا وردوپرد بێت که‌ ته‌نیا ماکه‌که‌ی به‌ شێوه‌یه‌کی بێکۆتایی له‌ بۆشاییدا ئاوسان بێت. به‌و شێوه‌ له‌ناوچوونه‌ که‌ ئه‌ستێره‌یه‌ک یا گالاکسییه‌ک له‌به‌رچاو لاده‌چێ و وێده‌چێت که‌ هیچ جێپێیه‌کی لێ به‌جێنه‌مابێت، "چاڵی ڕه‌ش"ی پێده‌ڵێن. له‌ یه‌که‌م سه‌یرکردنی ئه‌و بۆچوونه‌ی "پێنرۆس"دا وێده‌چێ که‌ ئه‌وه‌ ته‌نیا  ئه‌ستێره‌کان و گالاکسییه‌کان ده‌گرێته‌وه‌ و هیچ په‌یوه‌ندییه‌کی به‌ پرسیاره‌که‌وه‌ نه‌بێت. به‌ڵام ئه‌گه‌ر مرۆڤ وردتر سه‌یری ئه‌و بۆچوونه‌ بکات، ده‌کرێ به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و رووداوه‌یه‌ که‌ ئه‌ستێره‌ یا گالاکسی تێک بڕووخێن، بتوانرێت به‌ هۆی ئاوسان و چه‌مانه‌وه‌ی "شوێن- کات"، ته‌قینه‌وه‌ش‌ پێک بێت. 

   به‌ پێی ئه‌و به‌ڵگانه‌ی له‌ نووسراوه‌که‌دا هاتوون، ده‌کرێت بڵێین که‌ گه‌ردوون به‌ ڕاشکاوی لێکده‌کشێته‌وه‌. کشانه‌وه‌ی گه‌ردوون بۆچوونی ته‌قینه‌وه‌ی مه‌زن ده‌سه‌لمێنێت. هاتنه‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ش که‌ به‌داخه‌وه‌ تیۆریه‌که‌ی ئه‌نشتاین ته‌واو نییه‌ و چونکه‌ ناتوانێ کاتی پێش ته‌قینه‌وه‌که‌مان بۆ دیاری بکات، وه‌ک له‌ته‌ تیۆری سه‌یر بکرێت. ئه‌و راستییه‌ که‌ تیۆرییه‌که‌ی ئه‌نشتاین هیچ وڵامێکی بۆ دنیای میکرۆسکۆپ واته‌ دنیای وردیله‌ بچکووله‌کان نییه‌ هانمان ده‌دات بۆ روونکردنه‌وه‌ و چۆنییه‌تی پێکهاتنی گه‌ردوون، تیۆرییه‌کی نوێ بخوڵقێنین که‌ له‌ هه‌ردوو تیۆری واته‌ ماکرۆسکۆپ و میکرۆسکۆپ پێکهاتبێت.

 رێگایه‌کی لێڵ و نا شه‌فاف

   سه‌رکه‌وتوویی تیۆریی زانستی به‌ تایبه‌ت تیۆریی هێزی کێشیی نیۆتۆن، له‌ سه‌ره‌تاکانی سه‌ده‌ی نۆزده‌دا، بیرمه‌ندی فه‌ڕانسه‌وی به‌ ناوی مارکووس دێ لاپلاس Marquis de Laplaceی هاندا بۆ کردنه‌وه‌ی باسێکی نوێ. لاپلاس به‌ هێنانه‌گۆڕێی ئه‌و باسه‌ که‌: کێشه‌ی گه‌ردوون له‌سه‌ر بنه‌مای یاساکانی زانستیی بیرکاری و فیزیک ده‌تواندرێت پێشبینی چونییه‌تی گه‌ردوون بکات و به‌ ته‌واوی بارودۆخی گه‌ردوون  ڕوون بکاته‌وه‌ به‌و مه‌رجه‌ی بارودۆخی گه‌ردوون له‌ کاتێکی دیاریکراودا بۆ ئێمه‌ روون بێت. ئه‌گه‌ر بۆ نموونه‌ شوێن واته‌ شوێنگه‌ و خێرایی "خۆر" و پلانێته‌کانی‌ترمان له‌ کاتێکی دیاریکراودا بۆ روون بێت، یاخود هاوکات شوێنگه و خێرایی و‌ردیله‌ بچکۆله‌کان بتوانین دیاری بکه‌ین، ده‌مانتوانی به پێی‌ یاساکانی نیۆتۆن چۆنییه‌تی داهاتووی سیسته‌می هه‌تاویی بپێوین و دیاری بکه‌ین. لاپلاس به‌وه‌ش وازی نه‌هێنا و رایگه‌یاند که‌ هه‌موو شتێکیتر و ته‌نانه‌ت هه‌ڵسوکه‌وت و رابردوو و داهاتووی مرۆڤه‌کانیش به‌و یاسایانه‌ دیاری ده‌کردرێت.

   ئه‌و بۆچوونه‌ بووه‌ هۆی شه‌پۆلێکی گه‌وره‌ی دژایه‌تی به‌ تایبه‌ت ئایینییه‌‌کان دژ به‌ لاپلاس. به‌ تاوانی خودا نه‌ناسی و دژایه‌تی له‌گه‌ڵ ئایینه‌کان و خۆتێهه‌ڵقوتاندن له‌ کاری خودادا، هێرشکارییه‌کی زۆری پێکرا. سه‌ره‌ڕای ئه‌وانه‌ش تا سه‌ره‌تاکانی سه‌ده‌ی بیسته‌م، ئه‌و بیره‌ زانستییه‌ی ئه‌و له‌ناو پسپۆڕانی ئه‌ بواره‌دا‌ هه‌ر مایه‌وه‌.  

   یه‌ک له‌ یه‌که‌م نیشانه‌کانی پووچه‌ڵکردنه‌وه‌ی  ئه‌و بۆچوونه‌ی لاپلاس ، پێوانی دوو پسپۆڕی ئینگلیزی به‌ ناوه‌کانی لۆرد رایلیگ Lord Rayleigh و سیر جێمز جێنز  Sir James Jeans بوو سه‌باره‌ت به‌ بیچم یا جه‌سته‌یه‌کی ئاگرین وه‌ک ئه‌ستێره‌ که به‌‌ بێکۆتایی وزه‌ی لێده‌بێته‌وه‌. به‌ پێی یاسای په‌سه‌ندکراوی ئه‌وکاته‌، جه‌سته‌یه‌کی ئاگرین شه‌پۆلی ئه‌لکترۆماگنێتی (وه‌ک شه‌پۆلی رادیۆیی، تیشک یا پڕشنگی وێنه‌هه‌ڵگری پزشکی) به‌ گه‌وره‌ییه‌کی وه‌ک یه‌ک له‌خۆی ده‌داته‌ درێ به‌ بێپه‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ فریکانسه‌که‌ی. به‌پێی ئه‌و بۆچوونه‌، ده‌بووایه‌ گه‌وره‌یی وزه‌ی جه‌سته‌یه‌کی ئاگرین که‌ شه‌پۆلی فریکانسه‌که‌ی یه‌ک تا دوو بلیۆن چرکه‌ بێت، له‌گه‌ڵ  جه‌سته‌یه‌کی ئاگرین که‌ شه‌پۆلی فریکانسه‌که‌ی دوو تا سێ بلیۆن چرکه‌یه‌، وه‌ک یه‌ک وابێت و هیچ جیاوازییکیان نه‌بێت. جا چونکه‌ ژماره‌‌ی شه‌پۆله‌کان له‌ چرکه‌دا بێکۆتایییه‌، به‌و هۆیه‌ه‌وه‌، وزه‌ی کوتایی یاخود وزه‌ی گشتیی ده‌بوو به‌ بێکۆتایی بایه‌. له‌و په‌یوه‌ندییه‌دا "مارکس پلانک" Max Planck له‌ ساڵی 1900دا، ده‌ڵێ که‌ تیشکی ئامێری وێنه‌هه‌ڵگری پزشکی به‌ شێوه‌ی شه‌پۆل ناتوانێ  بێکۆتایی و ته‌نیا  له‌ چوارچێوه‌یه‌کدا که‌ ناوی "کوانتۆم"ی لێنرا، تیشکی لێببێته‌وه. هه‌رکام له‌و "کوانت"انه‌ش وزه‌یه‌کی تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌یه‌ که‌ له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ فریکانسه‌که‌یدا  گه‌وره‌یی تیشکه‌که‌ش هاوته‌ریب (واته‌ هاوتا لگه‌ڵ یه‌کتر زۆر و که‌م ده‌بن) ده‌گۆڕدرێت. 

   له‌ ساڵی 1926دا، فیزیکزانێکی ئاڵمانی به‌ ناوی "وێرنه‌ر هایزنبێرگ"  Werner Heisenberg خه‌ونه‌کانی لاپلاس بۆ پێوان و دیاریکردنی شوێنی وردیله‌‌ بچکۆله‌کان پووچه‌ڵ کرده‌وه‌‌‌. "وێرنه‌ر هایزنبێرگ"‌ ده‌ڵێ : بۆ دیاریکردنی شوێنگه‌ و خێرایی وردیله‌‌ بچکۆله‌کان ده‌بێ پیاو بتوانێت جێی راسته‌قینه‌که‌یان زۆر به‌ وردی دیاری بکات. بۆ ئه‌و پێوانه‌ رێگایه‌ک هه‌یه‌ و ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ : که‌ پێش پێوانیان یاخود دیاریکردنی شوێن و خێراییه‌که‌یان وردیله‌‌ بچکۆله‌کان له‌ ژێر‌ تیشکه‌وه‌ تێپه‌ڕیان بکه‌ین. چونکه‌‌ وردیله‌‌ بچکۆله‌کان ده‌توانین به‌ هۆی له‌ بریسکدانه‌وه‌ی تیشکه‌که(ئه‌و تیشکه‌ی له‌ خۆیاندا راگرتووه‌)‌ ببینین، شوێنیان و خێراییه‌که‌یان بپێوین. بۆ پێوانی زۆر ورد و دیاریکردنی شوێنگه وردیله‌‌ بچکۆله‌کان ده‌بێ مه‌ودای مابه‌ینی شانه‌ی تیشکه‌که‌ بپێوین. بۆ دیاریکردنی شوێنی راسته‌قینه‌یان ده‌بێ شه‌پۆلی تیشکه‌که‌ یه‌کجار زۆر چکووله‌ بێت به‌و شێوه‌یه‌ که‌ مه‌ودای مابه‌ینی شانه‌ی شه‌پۆله‌کان‌ زۆر که‌م بن. به‌ پێی یاسای "کوانت"ه‌کان ناتوانین شه‌پۆله‌که‌ زۆر چکووله‌ بکه‌ینه‌وه‌. واته‌ لانی که‌م ده‌بێت ‌ یه‌ک "کوانت"مان هه‌بێت. وزه‌ی ئه‌و "کوانت"ه‌ ده‌بێته‌ هۆی گۆڕانی خێرایی وردیله‌‌ بچکۆله‌کان. به‌ زمانێکی‌تر ده‌توانین بڵێین که‌ ئه‌گه‌ر بمانهه‌وێت شوێنی راسته‌قینه‌ی وردیله‌‌ بچکۆله‌کان دیاری بکه‌ین ده‌بێ شه‌پۆلی تیشکه‌که‌ کورت بکه‌ینه‌وه‌، و هه‌رچه‌ند فریکانسی شه‌پۆلی تیشکه‌که‌ کورت‌تر بێت به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ش "کوانت"ه‌کان وزه‌یان زیاتر ده‌بێت که‌ ئه‌وه‌ش دیسان ده‌بێته‌وه‌ هۆی گۆڕانی خێراییه‌که‌یان. به‌و پێیه‌ "وێرنه‌ر هایزنبێرگ" سه‌لماندی که‌ ناکرێت هاوکات شوێن و خێرایی وردیله‌‌ بچکۆله‌کان بپێوین! ئه‌و دیارده‌یه‌ به‌ناوی "دووپاتبوونه‌وه‌ی نا شه‌فاف" ناودێر کرا.  که‌ ئه‌وه‌ بووه‌ هۆی پووچه‌ڵکردنه‌وه‌ی تیۆرییه‌که‌ی لاپلاس. 

   به‌ هۆی دیارده‌ی "دووپاتبوونه‌وه‌ی نا شه‌فاف" ناکرێت ئه‌و ئه‌زموون یاخود تاقیکارییانه‌ به‌ وردی پێشبینی بکرێت، کاتێک مرۆڤ نه‌توانێ بارودۆخی که‌ره‌سه‌کانی گه‌ردوون به‌ وردی بپێوێت! پسپۆران له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا بۆ ته‌واو کردنی  تیۆرییه‌که‌ی "وێرنه‌ر هایزنبێرگ" هاتنه‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ که‌ تیۆرییه‌کی نوێ بخۆڵقێنن به‌ ناوی "کوانت"ی مکانیکی که‌ بۆ دیاری کردنی بارودۆخی گه‌ردوون دوو دیارده‌ی "خێرایی" و "شوێن"ی ماکه‌کان نه‌ک به‌ ته‌نیا به‌ڵکوو هه‌ردووکیان پێکه‌وه‌ و له‌ یه‌ک چوارچێوه‌دا به‌ شێوه‌ی "کوانت" بیانپێون. 

   به‌گشتی "کوانت"ی مکانیکی له‌ تاقیکارییه‌کاندا نه‌ک تاقه‌ ئه‌نجامێک به‌ڵکوو یه‌ک زنجیره‌ ئانجام پێکدێنێت و دیخاته‌ به‌ر ده‌می چاوه‌دێر که‌ زۆر یا که‌م شێوه‌ی هه‌ڵکه‌وتی ده‌بێت. ئه‌نشتاین زۆر جار دژ به‌و بۆچوونه‌ راوه‌ستاوه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ دا گوته‌یه‌کی به‌ناوبانگی هه‌یه‌ که‌ ده‌ڵێ : "خوا له‌ کاره‌کانیدا مۆره‌ هه‌ڵ ناخا".

   به‌ڵام زۆربه‌ی زانایانی تری ئه‌و بواره‌ ئه‌و تیۆرییه‌یان وه‌لانه‌نا چونکه‌ تاقیکارییه‌کان له‌ ئاڕاسته‌ی ئه‌و بۆچوونه‌دا بوون. جگه‌ له‌ بواری فیزیک واته‌ سه‌باره‌ت به‌ دیاریکردنی بارودۆخی گه‌ردوون، له‌ هه‌موو بواره‌کانی تر وه‌ک شیمی و بیۆلۆگی و به‌تایبه‌ت له‌ که‌ره‌سه‌ی ئه‌لکترۆنیکی وه‌ک ترانزیستۆڕ بۆ دروستکردنی ته‌له‌ویزیۆن و کامپیۆتر له‌و تیۆرییه‌ که‌ڵک وه‌رده‌گیردرێت. 

   "تیۆریی نیسبی گشتی" ئه‌نشتاین له‌سه‌ر بارو دۆخی گه‌ردوون به‌گشتی وێده‌چێت راست بێت به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌ "دووپاتبوونه‌وه‌ی نا شه‌فاف" له‌ "کوانت"ی مکانیکی راست ده‌رنایه‌ت چونکه‌ بازنه‌ی هێزی کێشی کزه‌. به‌ڵام له‌ دوو نموونه‌دا وه‌ک "چاڵی ره‌ش" و "کاتی ته‌قینه‌وه‌ی گه‌وره‌‌" به‌هۆی بازنه‌ی هێزی کێشیی یه‌کجار زۆر گه‌وره‌، تیۆرییه‌که‌ی ئه‌نشتاین راست ده‌ردێت!

 ماکه‌‌کان و هێزی سروشتی

   "ئاریستۆتلس"(Aristoteles) پێیوابوو، هه‌وموو شتێک له‌ گه‌ردووندا له‌ چوار ماکه‌ی سه‌ره‌کی "زه‌وی"، "هه‌وا"، "ئاگر" و "ئاو" پێکهاتووه‌. ئه‌و له‌سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌ بوو که‌ هه‌موو ماکه‌کان له‌ت ده‌بن به‌و مانایه‌ که‌ ده‌توانرێت ماکه‌کان به‌ بێکوتایی ورد بکرێنه‌وه‌ و هیچ ماکه‌یه‌ک له‌ دنیادا نییه‌ که‌ "نێوک"ه‌که‌ی وا پته‌و بێت که‌ له‌ت نه‌کرێت واته‌ نه‌شکێت. له‌ به‌رابه‌ر ئه‌و بۆچوونه‌ی "ئاریستۆتلس" دا چه‌ند له‌ زانایانی ئه‌وکاتی یوونان وه‌ک "دێموکریت" Demokrit  ده‌یانگوت که‌ هه‌مووشتێک پێکهاتووه‌ له‌ چه‌شنی جۆرواجۆری ئه‌تۆم (له‌ زمانی یوونانیدا ئه‌تۆم به‌ مانای "نه‌شکاو" هاتووه‌). زیاتر له‌ چه‌ند سه‌ده‌ له‌سه‌ر ئه‌و دوو بۆچوونه‌ شه‌ڕ و وتووێژ کرا به‌ بێهێنانه‌وه‌ی به‌ڵگه‌یه‌کی په‌سه‌ندکراو. له‌ ساڵی 1803دا، شیمی و فیزیکزانی ئینگلیزی به‌ ناوی "جۆن دالتۆن" John Dalton روونی کرده‌وه‌ که‌ ئه‌تۆم له‌ بارودوخێکی تایبه‌تدا له‌ت ده‌بێت و ده‌بێته‌‌ هۆی پێکهاتنی "مۆلۆکول". شه‌ڕی ئه‌ دوو بۆچوونه‌ کاتێک کوتایی پێهات که‌ له‌ ساڵی 1905دا، ئه‌نشتاین له‌ تاقیکارییه‌کدا چه‌ند حه‌وتوو پێش بڵاوکردنه‌وه‌ی نووسراوه‌ی به‌ناوبانگی له‌سه‌ر "تیۆریی نیسبی تایبه‌تیی"، ئه‌وی سه‌لماند که‌ ئه‌تۆم له‌ت ده‌کرێت. و له‌ ساڵی1911دا، فیزیکزانی ئینگلیزی به‌ ناوی "ئیرنست رۆزێرفۆرد" Ernest Rutherford دیاری کرد که‌ بنه‌مای ناوه‌ندی هه‌ر ئه‌تۆمێک له‌ "ناوک"ێکی ئه‌رێنی پێکهاتووه‌  که‌ ئه‌لکترۆن به‌ ده‌وریدا ده‌خولێنه‌وه‌. له‌ سه‌ره‌تاوه‌‌ زانایان پێیان وابوو که‌ "ناوک"ی ئه‌تۆم پێکهاتووه له‌ ژمارێکی زۆر ‌ئه‌لکترۆن و وردیله‌ی به‌ باری ئه‌لکتریکی ئه‌رێنی(پرۆتۆن). له‌ ساڵی 1923دا، که‌سێک به‌ ناوی "جیمز چادویک" James Chadwick دۆزییه‌وه‌ که‌ له‌ "ناوک"ی ئه‌تۆم جگه‌ له‌ پرۆتۆن، "نۆترۆن"یشی تێدایه‌ که‌ گه‌وره‌ییه‌که‌ی وه‌ک پرۆتۆنه‌ به‌ڵام هیچ بارێکی ئه‌لکتریکی نییه‌. "جیمز چادویک" بۆ ئه‌و دۆزینه‌وه‌یه‌ خه‌ڵاتی نۆبێلی وه‌رگرت. 

   تا 20 ساڵ پێش، پرۆتۆن و نۆترۆن هه‌رکام وه‌ک "ئیله‌مینت" واته‌ یه‌که‌کی تاک سه‌یر ده‌کران. به‌ڵام ئاکامی تاقیکردنه‌وه‌کان‌ سه‌لماندیان به‌تایبه‌ت کاتێک به‌ خێراییه‌کی زۆر پرۆتۆن به‌ پرۆتۆن یان پرۆتۆن به‌ ئه‌لکترۆن، دابدرێن، له‌ت ده‌بن(ده‌شکێن) و روون بۆوه که‌‌ له‌ راستیدا  ئه‌وانیش خۆیان له‌ یه‌که‌ی بچوکتر پێکهاتوون. له‌ ساڵی 1969دا، له‌ ئه‌نستیتۆی کالیفورنیا فیزیکزانێک به‌ ناوی "مووری گێل مارین" Murray Gell-Marin که‌ چالاکییه‌کی‌ زۆری له‌سه‌ر سه‌لماندنی ئه‌و بۆچوونه‌ که‌ دواتر ناوی "کوارک"ی Quarks یان له‌سه‌ر دانان، کردبوو خه‌ڵاتی نۆبێلی پێ وه‌رگرت‌.

"کوارک" چه‌شنی جۆرواجۆری هه‌یه‌. ناوی شه‌ش چه‌شن یا "فلاۆرس" «Flavours» هه‌ن که‌ ناوه‌کانیان بریتین له‌:  «up», «down»,«strange», «charm», «bottom» و«top». هه‌ر کام له‌ "فلاۆرس"ه‌کان ده‌توانن سێ ره‌نگیان هه‌بێت، "سوور" و "سه‌وز" و "شین". (دیاره‌ نابێ له‌بیرمان بچێت که‌ چونکه‌ گه‌وره‌یی ئه‌و و‌ردیلانه‌ ته‌نانه‌ت له‌ مه‌ودای شه‌پۆلی تیشکی ‌بینراو، زۆر بچووکتره‌، ناتوانن ره‌نگیان هه‌بێت. ئه‌وه‌ ته‌نیا ناوێکه‌ که‌ فیزیکزانانی سه‌رده‌م که‌ وادیاره‌ فانتازیان زۆر به‌قه‌وه‌ته‌، له‌سه‌ریان داناون!) 

   هه‌ر پرۆتۆن یا نۆترۆن پێکهاتووه‌ له‌ سێ "کوارک". یه‌ک پرۆتن پێکهاتووه‌ له‌ دوو Up-Quarks و یه‌ک دانه‌ Down-Quark. یه‌ک نۆترۆن پێکهاتووه‌ له‌ دوو Down-Quarks و یه‌ک دانه‌ Up-Quark. به‌و هۆیه‌ی که‌ شه‌پۆلی تیشک ته‌نانه‌ت له‌و ئه‌تۆمانه‌ زۆر گه‌وره‌تره‌، هیچکات ناتوانین سه‌یریان بکه‌ین یاخود به‌ چاو بیانبینین. ره‌نگه‌ ته‌نیا به‌وه‌ قه‌ناعه‌ت بکه‌ین که‌ مرۆڤ توانیوێتی‌ بچووکترین ماکه‌ی سروشتی بدۆزێته‌وه‌.

   هه‌موو ماکه‌ ناسراوه‌کانی گه‌ردوون خراونه‌ته‌ ناو دوو گرووپه‌وه‌. گرووپی نیوه‌[2/1] که‌ هه‌موو ماکه‌کانی ناو گه‌ردوون ده‌گرێته‌وه‌  و گرووپی (0) ، (1) و (2) که‌ وڵامده‌ری هێزه‌کانی مابه‌ین ماکه‌کانن. 

   ئه‌و ماکه‌‌ بچکۆلانه‌ی هێزهه‌ڵگرن، به‌پێی گه‌وره‌یی هێزیان‌ و راده‌ی بچووکی یان گه‌وره‌ییان، به‌سه‌ر چوار ده‌سته‌ دا دابه‌ش ده‌بن. ئه‌وه‌ش بڵێم که‌ ئه‌و دابه‌شکردنه‌  بوونی راستی نییه و ‌ته‌نیا یارمه‌تییه‌که‌ بۆ ئاسانکاریی و روونکردنه‌وه‌ی له‌ته‌ تیۆرییه‌کان. مه‌به‌ست له‌ ته‌واوی ئه‌و کارانه‌ دۆزینه‌وه‌ی تیۆرییه‌کی یه‌کده‌سته‌ بۆ روونکردنه‌وه‌ی پێکهاتی گه‌ردوون ‌.

    ده‌سته‌ی یه‌که‌م هێزی کێشیی یه‌. ئه‌و هێزه‌ بۆ هه‌موو شتێکه‌ واته‌ بۆ هه‌ر ماکه‌یه‌ک‌ له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ گه‌وره‌یی و وزه‌که‌یدا یه‌. هێزی کێشیی له‌ناو ئه‌و چوار هێزادا له‌ هه‌موویان کزتره‌. ئه‌وه‌نده‌ کزه‌ که‌ ئێمه‌ ته‌نانه‌ت هه‌ستی پێناکه‌ین. هێزی کێشیی دوو تایبه‌تمه‌ندیی هه‌یه‌: یه‌که‌م، ته‌نیا له‌ ماکه‌کانی زۆر گه‌وره‌دا هه‌ستی پێده‌کرێت و دووه‌م، هه‌میشه‌ و دایم وه‌ک هێزیکی کێشیی ده‌مێنێته‌وه‌. 

   ده‌سته‌ی دووه‌م هێزی ئه‌لکترۆماگنێتی یه‌. ئه‌و هێزه‌ ته‌نیا له‌ مابه‌ین وردیله‌‌کانی وه‌ک ئه‌لکترۆن و کوارک که‌ باری ئه‌لکتریکیان هه‌یه‌ پێکدێت، نه‌ک مابه‌ین هێزی کێشیی که‌ باری ئه‌لکتریکیان نییه‌! ئه‌و هێزه‌ یه‌کجار زۆر ‌ گه‌وره‌تره‌ ‌له‌ هێزی کێشیی. وا‌ته‌ هێزی ئه‌لکترۆماگنێتی یه‌ک ملیۆن ملیۆن ملیۆن ملیۆن ملیۆن ملیۆن ملیۆن (1 + 41 سیفر‌)جار گه‌وره‌تره له‌ هێزی کێشیی. دوو چه‌شن باری ئه‌لکتریکی هه‌ن. ئه‌رێنی و نه‌رێنی. هێزی مابه‌ینی دوو باری ئه‌رێنی به‌رابه‌ره‌ له‌گه‌ڵ هێزی مابه‌ینی دوو باری نه‌رێنی. هێزی مابه‌ینی باری ئه‌رێنی و باری نه‌رێنی ده‌بێته‌ هۆی کێش یاخود بۆلای یه‌کتر چوون. بیچمیکی گه‌وره‌ی وه‌ک زه‌وی یا رۆژ ژماره‌‌ی باری ئه‌رێنی و نه‌رێنییان به‌قه‌د یه‌که‌ن هه‌ر به‌و هۆیه‌ چونکه‌ هێزی کێشیی یا لێک کشانه‌وه‌ی ماکه‌کان به‌رابه‌ره‌، بۆلای یه‌کتر ناچن یاخود لێک جیا نابنه‌وه‌. هێزی ئه‌لکترۆماگنێتیی له‌ مه‌ودای زۆر که‌مدا وه‌ک مه‌ودای مابه‌ینی ئه‌تۆم یا مولوکوله‌کان، یه‌کجار زۆره‌. هێزی کێشیی ئه‌لکترۆماگنێتیی له‌ مابه‌ین باری نه‌رێنی ئه‌لکترۆن و باری ئه‌رێنی پرۆتۆن له‌ ناوه‌ندی ئه‌تۆمدا  ده‌بێته‌ هۆی خولانه‌وه‌ی ئه‌لکترۆن به‌ ده‌وری ئه‌تۆمه‌کاندا، هه‌ر وه‌ک هێزی کێشیی مابه‌ین زه‌وی و رۆژ که‌ ده‌بێته‌ هۆی خولانه‌وه‌ی زه‌وی به‌ ده‌وری رۆژدا. کاتێک "ئه‌لکترۆن" له‌ خولگه‌ یاخود شوێنی سوڕانه‌وه‌که‌یدا به‌هۆی نیزیکبوونه‌وه‌ی به‌ ناوه‌ندی ئه‌تۆمێکیتر، جێگا بگۆڕێت، وزه‌ ئازاد ده‌کات که‌ ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆی پێکهاتنی "فۆتۆن"ێک که وه‌ک تیشکێکی دیار‌ ده‌توانرێت به‌ چاو ببیندرێت به‌و مه‌رجه‌ی مه‌ودای شه‌پۆله‌که‌ی دروست بێت. 

   ده‌سته‌ی سێه‌م به‌ ناوی [هێزی"ناوک"ی بێ هێز] ، که‌ وڵامده‌ری را‌دیۆئاکتیڤه‌ و کارلێکه‌ری ده‌خاته‌ ‌سه‌ر هه‌موو ماکه‌کانی گرووپی نیوه‌[2/1]. به‌ڵام کارلێکه‌ری له‌سه‌ر گرووپه‌کانی (0) ، (1) و (2) وه‌ک "فۆتۆن" یا هێزی کێشیی نییه‌. هه‌ر وه‌ک چۆن پێشتر باسمان لێکرد که‌ ماکسوێل هێزی ئه‌لکتریکی و ماگنێتی خسته‌ ژێر یه‌ک تیۆرییه‌وه‌ به‌ ناوی "ماگنێتیسمی ئه‌له‌کتریکی"، لێره‌شدا دوو که‌س به‌ ناوه‌کانی "عه‌دوس سه‌لام" Abdus Salam له‌ له‌نده‌ن و "ستیون واینبێرگ" Steven Weinberg له زانکۆی‌ هاڕواڕده‌وه‌ له‌ ساڵی 1967دا، به‌ بێپه‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ یه‌ک و هاوکات له‌ دوو شوێنی جیاوازه‌وه‌ تیۆریی بردنه‌ ژێر یه‌ک چه‌تری "ماگنێتیسمی ئه‌له‌کتریکی" و [هێزی“ناوک“ی بێ هێز] یان داڕژاند. به‌ پێی ئه‌و تیۆرییه‌ رایانگه‌یاند که‌ له‌ په‌نا "فۆتۆن"دا، سێ ماکه‌ی‌تر‌ هه‌ن که‌ ده‌بنه‌ هۆی گۆڕانکاری هێزه‌کان به‌ ناوه‌کانی  (W+)، (-W) و (Z0)[واته‌ Zی سیفر]. گه‌وره‌یی هه‌رکام له‌وانه‌ نیزیکه‌ی 100 GeV یا 1(ملیارد ئه‌لکترۆن ووڵت)ه‌. 

   ده‌سته‌ی چواره‌م به‌ ناوی [هێزی"ناوک"ی به‌هێز] ئه‌و هێزه‌ی که‌ "کوارک"ه‌کان له‌ پرۆتۆن و نۆترۆندا و هه‌روه‌ها پرۆتۆن و نۆترۆنه‌کان له‌ ناوکی ئه‌تۆمدا به‌یه‌که‌وه‌ راده‌گرێت به‌ [هێزی"ناوک"ی به‌هێز] ناودێر کراوه‌. 

   به‌ پێی ئه‌و راستییه‌ که‌ چونکه‌ ئێمه‌ له‌و‌ چوارچێوه‌یه‌دا ناتوانیین "کوارک" یا "کلۆن" [کلۆن به‌ مانای به‌شبوون به‌ شێوه‌ی به‌رابه‌ره‌] چاوه‌دێری بکه‌ین، بوونیان له‌به‌رچاوی ئێمه‌ حاڵه‌تی متافیزیکی هه‌یه‌. ئه‌وه‌ش ده‌زانین کاتێک وزه‌یان که‌مه‌، ده‌کرێت تایبه‌تمه‌ندییه‌کانیان دیاری بکرێت و له‌ کاتی وزه‌ی زۆر به‌هێزدا، هه‌موویان وه‌ک یه‌کن و جیاوازی له‌ناویاندا نابیندرێت. 

   هێنانه‌ ژێر یه‌ک تیۆریی "ماگنێتیسمی ئه‌له‌کتریکی" و [هێزی“ناوک“ی بێ هێز]، بووه‌ هۆی تاقیکارییه‌کی زۆر له‌ لایه‌ن پسپۆرانی ئه‌و بواره ‌ و‌ ناوی "یه‌کییه‌تی تیۆری مه‌زن"یان له‌سه‌ر دانا که‌ شێوه‌ی کورتکراوی به‌ ئینگلیزی "GUT" به‌ مانای Grand Unified Theoryیه‌. ره‌نگه‌ ئه‌و ناوه‌ی بۆیان هه‌ڵبژاردوه‌ زۆر پڕ به‌ پێستی نه‌بێ و له‌ سه‌ری زیاد بێت، چونکه‌ زۆربه‌ی به‌رهه‌مه‌کان ژماره‌‌ی بیرکاریین و به‌ بڕوای زۆر یه‌ک له‌ زانایان تیۆرییه‌کی زۆر ته‌واو نییه‌، به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌وانه‌ش ده‌کرێ رێگاخۆشکه‌رێک بێت بۆ پێکهێنانی تیۆرییه‌کی هاوبه‌ش له‌ داهاتوودا بۆ روونکردنه‌وه‌ی ناشه‌فافییه‌کان. 

   به‌ گشتی ئه‌و تیۆرییه‌ ده‌ڵێ:  توانای "هێزی ناوک" کز ده‌بێت ئه‌گه‌ر وزه‌که‌مان [زۆر] یاخود گه‌وره‌ بێت. له‌ به‌رابه‌ر ئه‌وه‌شدا ده‌ڵێ: هێزی "ماگنێتیسمی ئه‌له‌کتریکی" و [هێزی“ناوک“ی بێ هێز] (که‌ ده‌توانن لێک نیزیک ببنه‌وه‌ به‌ڵام هیچکات ناتوانن به‌ یه‌ک بگه‌نه‌وه‌)، به‌هێزتر ده‌بن ئه‌گه‌ر وزه‌که‌مان گه‌وره‌ بێت. له‌گه‌ڵ وزه‌یه‌کی یه‌کجار زۆر که‌ ناوی "یه‌کییه‌تی وزه‌ی مه‌زن" یان له‌سه‌ر داناوه‌، هه‌رسێ هێزه‌کان به‌ قه‌را یه‌ک ده‌بن و له‌ باری تواناوه‌‌ هیچ جیاوازییه‌کیان نابێت. مرۆڤ به‌ وردی نازانێت توانای هێزی "یه‌کییه‌تی وزه‌ی مه‌زن" چه‌نده‌یه‌، به‌ڵام پسپۆڕان توانای ئه‌و هێزه‌ به‌لانی که‌م به‌ هه‌زار ملیۆن ملیۆن   (یه‌ک بلیارد)   GeV داده‌نێن. ئامێری تاقیکاری بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ تا ئه‌وڕۆ، ده‌توانن به‌ چه‌ند هه‌زار GeV بگه‌ن، به‌ڵام ئامێرێک که‌ بتوانیت خێرایی وردیله‌‌ بچکۆله‌کان به‌‌ وزه‌ی "یه‌کییه‌تی وزه‌ی مه‌زن"  بگه‌یێنێت و وه‌جووڵه‌یان بخات، ده‌بێ گه‌وره‌ییه‌که‌ی به‌ قه‌را سیسته‌می هه‌تاویی بێت و شتێکی ئاوا ره‌نگه‌ هیچکات به‌ هۆی  باری قورسی ئابوورییه‌وه‌ پێک نه‌یه‌ت! لێره‌شدا هه‌ر وه‌ک تیۆریی "ماگنێتیسمی ئه‌له‌کتریکی" و [هێزی“ناوک“ی بێ هێز] له‌ وزه‌ی که‌م و راده‌ی نزمدا ده‌کرێت تاقیکارییان له‌سه‌ر بکردرێت. 

   لایه‌نی سرنجڕاکێش له‌و تیۆرییه‌دا ئه‌و بۆچوونه‌یه‌ که‌ پرۆتۆنه‌کان وه‌ک پێکهێنه‌ری به‌شێکی گه‌وره‌ی ماکه‌کان‌، له‌ناکاو ده‌شکێن و ده‌بنه‌ ئانتی ئه‌لکترۆن. هۆیه‌که‌شی ئه‌وه‌یه‌ که‌ کاتێک به‌ وزه‌ی "یه‌کییه‌تی وزه‌ی مه‌زن" بگه‌ن، ئیتر هیچ جیاوازیه‌ک له‌ مابه‌ین "کوارک"ه‌کان و ئانتی ئه‌لکترۆن به‌دیناکرێت. له‌ حاڵه‌تی ئاساییدا وزه‌ی سێ "کوارک" له‌ پرۆتۆنێکدا ناتوانێ ببێته‌ هۆی ئاڵ و گۆڕی ئانتی ئه‌لکترۆن. ئه‌گه‌ری  چاوه‌دێریکردنی گۆڕینی پرۆتۆن به‌ ئانتی ئه‌لکترۆن هێنده‌ که‌مه‌(1 + 30 سیفر ملیۆن ساڵ) که‌ ده‌توانین بڵێن نزیک به‌ نا مومکینه‌. تا ئه‌وڕۆ تاقیکاری بۆ شکاندنی پرۆتۆن و نۆترۆن پێک هاتوون، به‌ڵام هیچ به‌ڵگه‌یه‌ک بۆ ئه‌و رووداوه‌ له‌ ده‌ست دا نییه‌.

ئه‌گه‌ر تاقیکردنه‌وه‌ی ئه‌و ئاڵوگۆڕه‌ دژواره‌‌ و ناکرێت ئه‌وه‌نده‌ ملیۆن ساڵ بۆ چاوه‌دێری کردن راوه‌ستین، وێنا کردنی چۆنیه‌تی پێکهاتنی گه‌ردوون ناچارمان ده‌کات به‌ شێوه‌ی به‌رئاوه‌ژوو واته‌ پێچه‌وانه‌، پێکهاتنی پرۆتۆن و "کوارک"ه‌کان له‌ بارودۆخی سه‌ره‌تای پێکهاتنیانه‌وه‌ بخه‌ینه‌ ژێر لێکۆڵینه‌وه‌. ماکه‌ی پێکهاتنی زه‌وی به‌شی زۆری "پرۆتۆن" و "نۆترۆن"ه‌ که‌ ئه‌وان خۆیان له‌ "کوارک" پێکهاتوون. به‌و جۆره‌ی که‌ دیاره‌ ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ بۆ هه‌موو ماکه‌کانی تری گالاکسی‌ییه‌کانیتریش‌ هه‌ر دروسته‌.  ته‌نانه‌ت ده‌توانین بڵێین که‌ ته‌واوی گه‌ردوون ده‌بێ له‌و ماکانه‌ پێکهاتبێت. هه‌ر بۆیه‌ زۆربه‌ی پسپۆران له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ن که‌ هه‌موو گالاکسییه‌کان واته‌ ته‌واوی گه‌ردوون له‌ "کوارک" پێکهاتوه‌ و نه‌ک له‌ " ئانتی کوارک". 

   بۆچی ده‌بێ ژماره‌‌ی "کوارک"ه‌کان زیاتر بن له‌ ژماره‌‌ی " ئانتی کوارک"ه‌کان؟ بۆچی ژماره‌‌یه‌کی به‌رابه‌ریان نییه‌؟ ئێمه‌ ده‌بێ خۆمان به‌خته‌وه‌ر بزانین که‌ ژماره‌‌ی  "کوارک"ه‌کان زیاتره‌ له‌ ژماره‌‌ی "ئانتی کوارک"ه‌کانن یا به‌رابه‌ر نین، چونکه‌ ئه‌گه‌ر وا‌ نه‌بوایه‌، به‌ زۆترین کات ده‌بوونه‌ هۆی له‌ناوبردنی یه‌کتر و گه‌ردوونێکی پڕ له‌ تیشکمان ده‌بوو، به‌ڵام به‌ بێ ماکه‌ یاخود به‌ بێ گالاکسی و ئه‌ستێره‌ و پلانێته‌کان و له‌ ئاکامدا به‌ بێ هیچ روح له‌ به‌رێک!  زۆربه‌ی تیۆرییه‌کانی ئه‌وڕۆ بوونی ئه‌و راستییه‌ ده‌سه‌لمێنن که‌ ژماره‌‌ی "کوارک"ه‌کان زیاتره‌ له‌ ژماره‌‌ی "ئانتی کوارک"ه‌کان، ئه‌گه‌رچی له‌ کاتی ته‌قینه‌وه‌ی مه‌زندا ده‌بێ ژماره‌‌یان به‌رابه‌ر بووبێت. "یه‌کییه‌تی تیۆری مه‌زن" یاخود "GUT" که‌ پێشتر باسمان لێکرد له‌ژێر کارلێکه‌ری وزه‌یه‌کی یه‌کجار زۆر ده‌بێته‌ هۆی گۆڕینی "کوارک" به‌ "ئانتی ئه‌لکترۆن". هه‌ر به‌وشێوه‌یه‌ ده‌توانن به‌ پێچه‌وانه‌ش ببنه‌ هۆی گۆڕینی "ئانتی کوارک " به‌ " ئه‌لکترۆن " و هه‌روه‌ها له‌ " ئه‌لکترۆن"  و " ئانتی ئه‌لکترۆن"ه‌وه‌ بۆ "ئانتی کوارک"  و "کوارک". 

   له‌ سه‌ره‌تای سه‌رده‌می پێکهاتنی، کاتێک گه‌ردوون یه‌کجار زۆر داغ بوو و وزه‌ی ماکه‌کان ئه‌وه‌نده‌ بووه‌ که‌ توانای‌ ئه‌و ئاڵوگۆڕیان هه‌بووه‌، هۆیه‌که‌ی ده‌بێ چی بووبێت که‌ زیاتر "کوارک" پێکهات تا "ئانتی کوارک"؟ هۆیه‌که‌ی ئه‌وه‌ بووه‌ که‌ یاساکانی زانستی فیزیک بۆ وردیله‌‌ کان و دژبه‌ره‌کانیان(ئانتی وردیله‌‌) له‌ هه‌موو خاڵه‌کاندا وه‌ک یه‌ک نه‌ بوون. تا ساڵی 1956، مرۆڤ له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ بوو که‌ یاساکانی زانستی فیزیک له‌و بواره‌دا ‌ سێ به‌شی  P,C و Tده‌گرنه‌وه‌. به‌شی C ده‌ڵێ که‌ یاساکان بۆ وردیله‌‌کان و دژبه‌ره‌کانیان وه‌ک یه‌ک وان. به‌ پێی به‌ شی P یاساکان بۆ هه‌رکام له‌ بارودۆخه‌کان واته‌ سووڕاندنی وردیله‌‌کان بۆ چه‌پ یا سووڕاندن بۆ راست، وه‌ک یه‌کن (واته‌ جووڵانه‌وه‌ی به‌ پێچه‌وانه‌ی وردیله‌‌کان). به‌شی T ده‌ڵێ که‌ ئه‌و سیسته‌مه‌ له‌ حاڵه‌تێکدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دواوه‌،‌ واته‌ بۆ ئه‌و بارودۆخه‌ی که‌ پێشتر تێیدا بووه‌، ئه‌گه‌ر رێگا یا ره‌وتی جووڵانه‌وه‌کانی هه‌موو وردیله‌‌کان و ئانتی وردیله‌‌کان‌ پێچه‌وانه‌ بکه‌ینه‌وه‌‌! به‌و مانایه‌، یاساکان بۆ هه‌ردوو رێگاکان وه‌ک یه‌ک ده‌بن.

  له‌ ساڵی 1956دا، دوو فیزیکزانی ئامریکایی به‌ ناوه‌کانی"چوونگ داو لی"  Lee  Tsung-Dao و "چێن نینگ یانگ"   Chen Ning Yang روونیان کرده‌وه‌ که‌ به‌ تایبه‌ت سه‌باره‌ت به‌ به‌شی P به‌و شێوه‌یه‌ی پێشتر نییه‌. دوای تاقیکاریی هاوکارێکی ژن‌یان به‌ناوی "چیین شیونگ" که‌ "ناوک"ی ئه‌تۆمی له‌ مه‌یدانی ماگنێتیسمی لێکبڵاو کرده‌وه‌ و سه‌لماندی که‌ ئه‌لکترۆنه‌کان بۆ هه‌ردوو جه‌مسه‌ره‌کان ئازاد ده‌بن و شه‌رت نییه‌ که‌ هه‌موویان بۆ لایه‌ک بچن! ئه‌و تاقیکارییه‌ بووه‌ هۆی وه‌رگرتنی خه‌ڵاتی نۆبێل بۆ دوو ئه‌مریکایی ناوبراو. جگه‌ له‌وه‌ دۆزراوه‌ که‌ به‌شی C ێش وانییه‌ و گه‌ردوون به‌و شێوه‌یه‌ی که‌ هه‌یه‌ ده‌کرا به‌ پێچه‌وانه‌ش هه‌ر دروست ببوایه‌! به‌ پێی ئه‌و بۆچوونه‌‌ ده‌بووا یاسای فیزیک بۆ حاڵه‌تی  پێچه‌وانه‌ کردنه‌وه‌ی رێگای جووڵانه‌وه‌ی وردیله‌‌کان، بگۆڕدرێت وه‌ک له‌ به‌شی T پێشتر باسمان لێکرد. به‌ لێک کشانه‌وه‌ و ورده‌ ورده‌ سارد بوونه‌وه‌ی گه‌ردوون " کوارک" و "ئانتی کوارک" بوونه‌ هۆی له‌ ناوبردنی یه‌کتر. به‌ڵام به‌و هۆیه‌ی ژماره‌‌ی "کوارک "ه‌کان زیاتر له‌ "ئانتی کوارک"ه‌کان بوون، به‌شێک له‌ "کوارک"ه‌کان مانه‌وه‌ و‌ بوونه‌ هۆی پێکهاتنی ئه‌و شتانه‌ی وا ئێمه‌ ئه‌وڕۆ ده‌یانبینین و ته‌نانه‌ت بوونه‌ هۆی پێکهاتنی ئێمه‌ و هه‌موو گیانله‌به‌رانی ئه‌و گه‌ردوونه‌. ئه‌و تیۆرییه‌ مه‌زنه‌، هێزی کێشیی روون ناکاته‌وه‌. به‌ڵام به‌ هۆی هێزێکی وا که‌م که‌ کارلێکه‌رییه‌کی ئه‌وتۆی له‌سه‌ر دنیای گه‌ریله‌کاندا نییه‌، ده‌کرێ چاوپۆشی لێبکه‌ین. به‌ڵام له‌ مه‌ودا دوورده‌کاندا و بۆ بارودۆخی گه‌ردوون ده‌بێ هێزی کێشیی رۆڵی روونکه‌ره‌وه‌ی سه‌ره‌کی هه‌بێت.

 چاڵی ڕه‌ش

    له‌ ساڵی 1969دا، بیرمه‌ندێکی ئه‌مریکایی به‌ ناوی "جان وێله‌ر" John Wheeler  ویستی وشه‌یه‌کی پڕ به‌ پێست بدۆزێته‌وه بۆ روونکردنه‌وه‌ی تیۆرییه‌که‌ی خۆی. ئه‌و باوه‌ڕه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ زیاتر له‌ دووسه‌دساڵ له‌مه‌وبه‌ر. گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ کاتێک که‌ له‌سه‌ر تیشک دوو تیۆریی هه‌بوون. یه‌که‌میان که‌ تیشک له‌ شه‌پۆل پێکهاتووه‌ و ئه‌ویتریان‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ کاتی نیۆتۆن که‌ ده‌ڵێ تیشک له‌ وردیله‌‌کان پێک دێت. ئێمه‌ ئه‌مڕۆ ده‌زانین که‌ هه‌ردووک تیۆرییه‌کان راستن. به‌ پێی زانستی مکانیکی "کوانتا"، تیشک هه‌م له‌‌ وردیله‌‌کان و هه‌م له‌ شه‌پۆل پێکهاتووه‌. ئه‌گه‌ر وای دانێین که‌ تیشک له‌ شه‌پۆل پێکهاتووه‌، روون نییه‌ که‌ چۆن سه‌باره‌ت به‌ هێزی کێشیی هه‌ڵسوکه‌وت ده‌کات. به‌ڵام ئه‌گه‌ر دایبنێین تیشک له‌ وردیله‌‌کان پێکهاتووه‌، ده‌توانین چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ بین که‌ کارلێکه‌ریی هێزی کێشیی له‌سه‌ر ئه‌و وه‌ک کارلێکه‌ری هێزی کێشیییه‌ له‌سه‌ر فیشه‌کی تۆپ یاخود راکێت. له‌سه‌ره‌تاوه مرۆڤ پێی وابوو خێرایی وردیله‌‌کانی تیشک به‌ بێکۆتایی یه‌. هه‌ر به‌و هۆیه‌ هیزی کێشیی ناتوانێت کارلێکه‌ری له‌سه‌ر تیشک بکات واته‌ هێدی بکاته‌وه‌! به‌ڵام کاتێک دۆزراوه‌ که‌ خێرایی تیشک کۆتایی هه‌یه‌‌، له‌ لایه‌ن "رۆمه‌ر" Rømerه‌وه‌ گوترا که‌ هێزی کێشیی ده‌توانێت کارلێکه‌رییه‌کی زۆری له‌سه‌ر تیشک هه‌بێت. له‌سه‌ر ئه‌و بۆچوونه‌ "جان میتشێل" John Mitchell  له‌ ساڵی 1783دا له‌ له‌ندن، درکاندی: ئه‌ستێره‌یه‌ک به‌ گه‌وره‌ییی و پته‌ویی زۆر، ده‌بێ بازنه‌یه‌کی وا گه‌وره‌ی هێزی کێشیی هه‌بێت، که‌ هیچ تیشکێک ناتونێ لێی ده‌رچێت! تیشکه‌کان پێش ئه‌وه‌ی بتوانن وه‌ڕێبکه‌ون یا له‌ ئه‌ستێره‌که‌ دوور که‌ونه‌وه‌، هه‌ر له‌ بان یاخود رووکاری ئه‌ستێره‌که‌وه‌ له‌ لایه‌ن بازنه‌ی هێزی کێشیی ئه‌ستێره‌که‌وه،‌ هه‌ڵده‌لووشرێن. "جان میتشێل" رایگه‌یاند که‌ ژومارێکی زۆر له‌و چه‌شنه‌ ئه‌ستێرانه‌ هه‌ن. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌یکه‌ ئێمه‌ ناتوانین بیان بینین، چونکه‌ تیشکه‌که‌یان به‌ ئێمه‌ ناگات، به‌ڵام هه‌ست به‌ هێزی کێشیییه‌که‌یان ده‌که‌ین. ئه‌و شێوه‌ ئه‌ستێرانه‌ ئه‌مڕۆ به‌ ناوی "چاڵی ڕه‌ش" نێو ده‌بردرێن واته‌ جێگایه‌کی به‌تاڵ و تاریک  له‌ بۆشاییدا. 

   چه‌ند ساڵ دواتر تێزێکی له‌و چه‌شنه‌ له‌ لایه‌ن مارکووس دێ لاپلاس Marquis de Laplaceه‌وه‌ به‌ بێئاگادار بوون له‌ بۆچوونه‌که‌ی "جان میتشێل"، بڵاو کرایه‌وه‌. ئه‌و بۆچوونه‌ی لاپلاس ته‌نیا له‌ چاپی یه‌که‌می کتێبێکه‌یدا به‌ ناوی "نیشاندانی سیسته‌می جیهانی" باسی لێکرا و دواتر واته‌ له‌ چاپه‌کانی تری ئه‌و کتێبه‌دا، ئه‌و بۆچوونه‌ی قرتابوو! ره‌نگه‌ دوای چاپی یه‌که‌می کتێبه‌که‌ لاپلاس ئیتر باوه‌ڕی به‌و تێزه‌ نه‌مابێت. له‌ سه‌ده‌ی 19دا، ئه‌و تێزه‌ی لاپلاس دیسان زیندوو بۆوه‌. وا دیاربوو که‌ ده‌توانرێت به‌ تیۆری شه‌پۆل هه‌مووشتێکی روون بکرێته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌و پرسیاره‌ له‌سه‌ر تیۆری شه‌پۆل هه‌بوو که‌ ئایا هێزی کێشیی کارلێکه‌ری له‌سه‌ر تیشک هه‌یه‌؟ 

   له‌ راستیدا ناتوانین له‌ هێزی کێشیی نیۆتۆندا تیشک له‌گه‌ڵ فیشه‌کی تۆپ هه‌ڵسه‌نگێنین، به‌و هۆیه‌ی که‌ خێرایی تیشک نه‌گۆڕه‌. کاتێک فیشه‌کی تۆپ له‌ زه‌ویه‌وه‌ ئاورده‌درێ، به‌هۆی هێزی کێشیییه‌وه‌ خێراییه‌که‌ی هێدی‌تر ده‌بێته‌وه‌ و له‌ ئاکامدا کاتێک وزه‌که‌ی ته‌واو ده‌بێت، به‌رده‌بێته‌وه‌. به‌ڵام "فۆتۆن"ی تیشک له‌ به‌رابه‌ر ئه‌ودا ده‌بێ به‌ره‌و سه‌رێ خێراییه‌که‌ی وه‌ک خۆی بمێنێته‌وه‌ و هیچ ئاڵوگۆڕێکی به‌سه‌ردا نه‌یه‌ت. چۆن ده‌کرێت هێزی کێشیی نیۆتۆن کارلێکه‌ری له‌سه‌ر تیشک  هه‌بێت؟ 

   له‌ ساڵی 1915دا، ئه‌نشتاین تیۆرییه‌کی روونی سه‌باره‌ت به‌ کارلێکه‌ری هێزی کێشیی له‌سه‌ر تیشک له‌ "تیۆریی نیسبی گشتی"دا بڵاو کرده‌وه‌. تێگه‌یشتن له‌و تێئورییه‌ له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئه‌ستێره‌کاندا کاتێکی زۆری خایاند. 

  بۆ وێناکردنی چۆنییه‌تی پێکهاتنی "چاڵی ڕه‌ش" له‌ پێشدا پێویستیمان به‌ پرۆسه‌ی پیکهاتنی ئه‌ستێره‌کان هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر به‌شێکی یه‌کجار زۆر گاز (که‌ زۆربه‌ی  "هیدرۆژێن"ه) به‌ هۆی هێزی کێشییه‌وه‌ بۆ ناوخۆ دابڕووخێ، ئه‌ستێره‌ پێکدێت. ئه‌و رووخان و لیکدران و لێکخشانه‌،‌ به‌ خێراییه‌کی یه‌کجار زۆر ده‌بێته‌ هۆی پێکهێنانی گه‌رمایه‌کی له‌را‌ده‌به‌ده‌ر. له‌ ئاکامدا ئه‌و گازه‌ وا داغ ده‌بێت که‌ ئه‌تۆمه‌کانی هیدرۆژێن ئیتر لێکناکشێنه‌وه‌، به‌ڵکوو یه‌ک ده‌گرن و ده‌بنه‌ هۆی پێکهاتنی "هێلیۆم". گه‌رمای له‌را‌ده‌ به‌ده‌ری پێکهاتوو، ده‌بێته‌ هۆی ته‌قینه‌وه‌یه‌کی گه‌وره‌ و له‌ ئاکامدا رووناکبوونی ئه‌ستێره‌که‌. چوونه‌ سه‌ری پڵه‌ی گرما به‌ هۆی ته‌قینه‌وه‌که‌، ده‌بێته‌ هۆی به‌هێزبوون و گوشار هێنانی زیاتری گازه‌کان تا ئه‌و جێگایه‌ی که‌ هێزه‌که‌یان ده‌گاته‌ هێزی کێشیی. له‌و حاڵه‌ته‌دا ئیتر گازه‌کان وێکنایه‌ن و وه‌ک "باڵۆنی هه‌وا"، که‌ گوشاری هه‌واکه‌ ده‌بێته‌ هۆی گه‌وره‌بوونه‌وه‌ی باڵۆنه‌که‌ و خۆڕاگری جلی باڵۆنه‌که‌ هه‌وڵی راگرتن و هاوسه‌نگی باڵۆنه‌که‌ ده‌دات. به‌هۆی راگرتنی هاوسه‌نگی مابه‌ین هێزی کێشیی و ده‌رفرتاندنی گه‌رمای نێوه‌وه‌ واته‌ ناوه‌ندی ئه‌ستێره‌که‌، ئه‌و حاڵه‌ته‌ نه‌گۆڕه‌ بۆ ماوه‌یه‌کی زۆر ده‌هێڵێته‌وه‌ و له‌ راستیدا به‌و شێوه‌یه‌ ئه‌ستێره‌کان پێکدێن. هه‌چه‌ند ئه‌ستێره‌که‌ گه‌وره‌تر بێت به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ش زیاتر ده‌توانێت به‌ هۆی گه‌رمای زۆره‌وه‌، هاوسه‌نگی خۆی له‌گه‌ڵ هێزی کێشیی رابگرێت و زیاتر درێژه به‌ ته‌مه‌نی بدات. "رۆژ"ی خۆمان تا نزیکه‌ی پێنج ملیارد ساڵی‌تر گه‌رما و هێزی خۆڕاگرتنی هه‌یه‌. له‌وانه‌یه‌ دوای تێپه‌ڕبوونی سه‌د ملیۆن ساڵ، گه‌رما و تیشکی ئه‌ستێره‌کان له‌ناو بچن و کوێر ببنه‌وه‌ که‌ ئه‌وه‌ له‌ هه‌ڵسه‌نگاندن له‌گه‌ڵ ته‌مه‌نی گه‌ردووندا کاتێکی کورته‌. ئه‌گه‌ر هێز و گه‌رمای ئه‌ستێره‌یه‌ک کوێر بێته‌وه‌، سارد ده‌بێته‌وه‌ و ده‌ست ده‌کات به‌ وێکهاتن و پووچانه‌وه و چکووله‌ بوونه‌وه‌‌.

   ئه‌گه‌ر ئه‌ستێره‌یه‌ک وێکبێت، بازنه‌ی هێزی کێشیی به‌هێزتر ده‌بێت. به‌تایبه‌ت له‌ به‌شی سه‌ره‌وه‌ یا رووکاری ئه‌ستێره‌که‌. ئه‌و بازنه‌‌ به‌هێزه‌ ده‌بێته‌ هۆی خواربوونه‌وه‌ی تیشکی ئه‌ستێره‌که‌. هه‌رچه‌ند هێزی کێشیی ئه‌و بازنه‌یه‌ زۆرتر بێت، به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ش زیاتر تیشکه‌که‌ی ده‌چه‌مێته‌وه‌ تا ئه‌وجێگایه‌ی ئیتر تیشکی ئه‌ستێره‌که‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناو خۆی. له‌و حاڵه‌ته‌دا چونکه‌ تیشکه‌که‌ نادرکێته‌ ده‌رێ و بۆ ناوه‌وه‌ی ئه‌ستێره‌که‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، چاوه‌دێریکردنی له‌ لایه‌ن ئێمه‌وه‌ زۆر دژواره‌‌. کاتێک ئه‌ستێره‌یه‌ک‌ که‌ له‌ حاڵی چکووله‌ بوونه‌وه‌ دایه‌، نیوه‌تیره‌که‌ی وا بچووک بێته‌وه‌ که‌ به‌هۆی بازنه‌ی زۆر به‌هێزی کێشیی ئیتر تیشکی لێده‌رنه‌چێت و ئێمه‌ نه‌توانین بیبینین، به‌و دیارده‌یه‌ ده‌ڵێن "چاڵی ڕه‌ش". 

   بۆ تێگه‌یشتن له‌و دیارده‌یه‌ و ئه‌وه‌یکه‌ مرۆڤ چ ده‌بینی، ئه‌گه‌ر چاوه‌دێری بکردبایه‌، یاخود چلۆن ئه‌ستێره‌یه‌ک ده‌که‌وێته‌ ئه‌و بارۆدۆخه‌ی که‌ ده‌بێته‌ هۆی هه‌ڵلوشینی له‌ لایه‌ن "چاڵی ڕه‌ش"ه‌وه‌، ده‌بێ ئه‌وه‌ له‌ به‌رچاو بگرین که‌ به‌ پێی "تیۆریی نیسبی"، کات ره‌وا و بێمه‌رج‌ نییه، واته‌ بگۆڕه‌‌. هه‌رکام له‌ چاوه‌دێره‌کان کاتی تایبه‌ت به‌خۆیان ده‌پێون. به‌هۆی بازنه‌ی هێزی کێشیی، "کات" بۆ که‌سێک که‌ له‌ سه‌ر ئه‌ستێره‌یه‌ک ئه‌و پێوانه‌ ده‌کات جیاوازی ده‌بێت له‌گه‌ڵ که‌سێک که‌ به‌‌ مه‌ودایه‌کی زۆر دوورتر له‌و ئه‌ستێره‌یه‌ پێوان بکات. 

   به‌گشتی، تیۆریی وێنای "چاڵی ڕه‌ش" له‌ روانگه‌ی بۆچوون یاخود تیۆرییه‌کانی ئه‌نشتاین به‌ یارمه‌تی زانستی بیرکاری پێکهاتبوو. له‌ ساڵی 1963دا، ئه‌ستێره‌ناسێک به‌ ناوی "مارتین شمیدت"  Maarten Schmidt له‌ کالیفۆڕنیا بیچمێک که‌ ‌وه‌ک ئه‌ستێره‌ ده‌چوو و  تیشکێکی زۆر که‌مڕه‌نگی لێده‌بۆوه‌، و‌"سپێکترۆم"ه‌که‌ی به‌ره‌و سوور هه‌ڵکشابوو، دۆزییه‌وه‌. ئه‌و بیچمه‌ زۆر له‌وه‌ ‌گه‌وره‌تر ده‌بوو ئه‌گه‌ر له‌ لایه‌ن بازنه‌ی هێزی کێشیی یه‌وه‌ پێکهاتبا! ئه‌گه‌ریش به‌ هۆی "سپێکترۆم"ی به‌ره‌و سوور هه‌ڵکشاوی بازنه‌ی هێزی کێشییه‌وه‌ پیك هاتبایه‌، ده‌بوو گه‌وره‌یی ئه‌و بیچمه‌ ئه‌وه‌نده‌ مه‌زن بایه‌ و هێنده‌ له‌ ئێمه‌وه‌ نیزیک بایه‌ که‌ کارڵێکه‌ری له‌سه‌ر سیسته‌می هه‌تاوی دانابایه‌. "سپێکترۆم"‌ی به‌ره‌و سوور هه‌ڵکشاویشی پێشانده‌ری ئه‌وه‌یه‌ که‌ به‌ هۆی لێککشانه‌وه‌ی گه‌ردوون پێکهاتووه‌. ئه‌وه‌ش دیسان به‌و مانایه‌یه‌ که‌ ده‌بێ مه‌وداکه‌ی زۆر له‌ ئێمه‌ دوور بێت. ئه‌وه‌یکه‌ ده‌توانیین بیبینین سه‌ڕه‌رای مه‌ودای زۆر دووری له‌ ئێمه‌وه‌، ده‌بێ ئه‌و بیچمه‌ تێشکێکی یه‌کجار زۆری هه‌بێت یاخود وزه‌یه‌کی یه‌کجار مه‌زن له‌خۆی بداته‌ ده‌رێ. ته‌نیا شتێک که‌ بتوانێت ئه‌و وزه‌ گه‌وره‌یه‌ له‌ خۆی بداته‌ ده‌رێ کۆبوونه‌وه‌ی  ئه‌ستێره‌کان یاخود، گالاکسییه‌کان له‌ یه‌ک شوێنی تایبه‌تدایه‌. تا ئه‌وڕۆ زۆر شوێنی له‌و چه‌شنه‌ له‌ لایه‌ن ئه‌ستێره‌ناسانه‌وه‌ دوزراونه‌ته‌وه‌ که‌ ده‌توانین بۆ سه‌لماندنی بوونی "چاڵی ڕه‌ش" که‌ڵکیان لێوه‌ربگرین.

   یه‌کێکی‌تر له‌ به‌ڵگه‌کانی سه‌لماندنی بوونی " چاڵی ڕه‌ش" له‌ لایه‌ن که‌سێک به‌ ناوی "جۆسێلین بێل" Jocelyn Bell  له‌ ساڵی 1967دا دۆزرایه‌وه‌‌. "بێل" دیتبویه‌وه‌ که‌ شتێک له‌ ئاسمانه‌وه‌ به‌ شێوه‌ی رێکوپێک و به‌ دوای یه‌کدا، له‌ رێگای شه‌پۆلی رادیۆییه‌وه‌ "ئیمپولز"(سیگناڵ) ده‌نێرێت. له‌پێشدا پێی وابوو که‌ ئه‌و "ئیمپولز"انه‌ له‌ لایه‌ن گیانله‌به‌رانی تری گه‌ردوونه‌وه‌ ده‌نێردرێت و به‌و شێوه‌یه‌ ره‌نگه‌ بیانهه‌وێت په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ زه‌وی بگرن! دواتر دۆزرایه‌وه‌ که‌ ئه‌وه‌ بوونی ئه‌ستێره‌ی نۆترۆنی ده‌سه‌لمێنێت. نیوه‌تیره‌ی ئه‌ستێره‌یه‌کی نۆترۆنی ده‌بێ نزیکه‌ی 16 کیلۆمتر بێت. که‌ ئه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و گه‌وره‌ییه‌ی که‌ ئه‌ستێره‌کان له‌ کاتی چکووله‌بوونه‌وه‌یاندا به‌ره‌و ئاڵوگۆریان بۆ "چاڵی ڕه‌ش" لانیکه‌م هه‌یانه‌. به‌ڵام چلۆن ده‌کرێت هه‌ست به‌ بیچمێک که‌ هیچ تیشکێک له‌خۆی نه‌داته‌ ده‌رێ ‌و ئه‌وه‌نده‌ له‌ ئێمه‌وه‌ دوور بێت، بکردرێت؟ وه‌ک ئه‌وه‌ی‌ که‌ پیاو له‌تاریکیدا له‌ پشیله‌یه‌کی ڕه‌ش بگه‌ڕێت! به‌ڵام به‌خته‌وه‌رانه‌ رێگایه‌ک هه‌یه‌ که‌ پیاو بتوانێت لێیبگه‌ڕێت. "جان میتشێل" John Mitchell له‌ ساڵی 1783 له‌ نووسراوه‌یه‌کیدا ده‌ڵێ: " چاڵی ڕه‌ش" به‌هۆی هێزی کێشییه‌که‌ی، کارلێکه‌ری له‌سه‌ر بیچمه‌کانی جیرانی خۆی ده‌کات. ئه‌ستێره‌ناسان سیسته‌می جۆرواجۆر ده‌ناسن که‌ له‌ هێندێکاندا دوو ئه‌ستێره‌ به‌ده‌وری یه‌کتردا ده‌خولێنه‌وه‌. سیسته‌می واش هه‌ن که‌ ئه‌ستێره‌یه‌کی بریقه‌دار به‌ده‌وری بیچمێکی نادیاردا ده‌خولێته‌وه‌. دیاره‌ پیاو ناتوانێت به‌ ڕاشکاوی بڵێت که‌ ئه‌و چه‌شنه‌ بێچمه‌ نادیاره‌ ده‌بێ "چاڵی ڕه‌ش" بێت! چونکه‌ ئه‌وه‌ ده‌توانێت ئه‌ستێره‌یه‌کی کزی نزیک به‌ کووژانه‌وه‌ بێت که‌ تیشکه‌که‌ی هێنده‌ کزه‌، ئێمه‌ نه‌توانین به‌ چاو بیبینین. له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ به‌هۆی لێکبڵاوبوونه‌وه‌ی ماکه‌کانی ده‌وروبه‌ری ئه‌ستێره‌که‌ (ئه‌ستێره‌ دیاره‌که‌) [وێنه‌ی ژماره‌‌ 4] و نزیکبوونه‌وه‌یان له‌ بیچمه‌ نادیاره‌که‌، جۆڵانه‌وه‌یه‌کی به‌ شێوه‌ی دووکه‌ڵ (واته‌ به‌ ده‌وری خۆیدا پێچ بخواته‌وه‌) پێکدێی و وا داغ ده‌بێت که‌ له‌خۆی تیشکی X، واته‌ تیشکی له‌ چه‌شنی وێنه‌هه‌ڵگری پزشکی ده‌داته‌ ده‌رێ. ئه‌و مکانیزمه‌ کاتێک رووده‌دات که‌ بیچمه‌که‌ بچووک‌ بێت که‌ ئه‌وه‌ هه‌میسان رووده‌کاته‌وه‌ بۆ لای ئه‌ستێره‌یه‌کی نۆترۆنی یاخود "چاڵی ڕه‌ش".

(وێنه‌ی ژماره‌‌ 4)

     ئێمه‌ ئێستا ده‌زانین که‌ له‌ گالاکسی خۆماندا "چاڵی ڕه‌ش" ێکیان به‌ ناوی Cygnus X-1 دۆزیوه‌ته‌وه‌ وهیچ جێگای گومان نییه‌ که‌ له‌ مێژووی گه‌ردوونێکی ئاوا گه‌وره‌دا که‌ ئه‌و هه‌موو گالاکسیانه‌ی له‌خۆ گرتووه‌ ژومارێکی پتر له‌ "چاڵی ڕه‌ش" و بیچمی هاوچه‌شن‌ هه‌بن که‌ ره‌نگه‌ له‌ داهاتوودا بتوانن رووناکی بخه‌نه‌ سه‌ر زانستی مرۆڤ. بۆ روونکردنه‌وه‌ی بارودۆخی رابردوو و داهاتووی گه‌ردوون تاک تاکی ئه‌و دیاردانه‌ و به‌تایبه‌ت، دۆزینه‌وه‌ی هه‌رچی زیاتری (بۆ نموونه‌ "چاڵی ڕه‌ش") ده‌توانێت رۆڵێکی گرینگ له‌ چاره‌نووسی گه‌ردووندا هه‌ڵسووڕێنێت.

   له‌ ساڵی 1970دا، که‌سێک به‌ ناوی "ستی ون هۆکینگ "  Stephen W. Hawking که‌ به‌ گشتی زۆر له‌مێژ بوو خۆی به‌ پرسیاری سه‌باره‌ت به‌ "چاڵی ڕه‌ش"ه‌وه‌ ماندوو کردبوو، رایگه‌یاند که‌ هه‌ر شتێک که‌ گه‌رمای هه‌بێت ده‌بێ تیشک له‌خۆی بداته‌ ده‌رێ. به‌و هۆیه‌ "چاڵی ڕه‌ش"یش ده‌بێ و ناچاره تیشکی لێببێته‌وه‌، ئه‌گه‌رچی که‌میش بێت‌!

 ڕابردوو و چاره‌نووسی گه‌ردوون

  ئانشتاین له‌ "تیۆریی نیسبی گشتی"دا ده‌ڵێ: ده‌ستپێکی "شوێن-کات"، "سینگولار"یته‌ی ته‌قینه‌وه‌ی مه‌زن بووه‌(Singularity به‌ مانای بنه‌ما و یه‌که‌ تاقانه‌کان) و ته‌واوبوونیشی یا به‌ تێکرووخانی ته‌واوی گه‌ردوون و یا به‌ رووخانی ناوچه‌یه‌ک له‌ گه‌ردوون، وه‌ک پێکهاتنی "چاڵی ڕه‌ش" له‌ لایه‌ن ئه‌ستێره‌کانه‌وه‌ که‌ به‌شێک له‌ گه‌ردوون ده‌گرێته‌وه‌، پێکدێت(واته‌ "کات" له‌ چاڵه‌ ره‌شه‌کاندا به‌ پێوانه‌ی ئێمه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و دیارده‌دا، راده‌وه‌ستێ) و ئه‌و بیچمه‌یه‌ی ده‌که‌وێته‌ ناو "چاڵی ڕه‌ش"ه‌وه‌، هه‌موو تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی له‌ناوده‌چێت و ته‌نیا "بازنه‌ی هێزی کێشیی" ده‌مێنێته‌وه‌و و هه‌ر به‌وش ده‌توانین هه‌ست به‌ بوونی "چاڵی ڕه‌ش" بکه‌ین. به‌ڵام ئه‌گه‌ر کاردانه‌وه‌ی "کوانت"ه‌کان له‌به‌رچاو بگرین، گه‌وره‌یی و یاخود وزه‌ی ماکه‌کان له‌ کۆتاییدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ گه‌ردوون، له‌ کاتێکدا "چاڵی ڕه‌ش" و له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌ر "سینگولار"ێکیشی بۆ نێوه‌وه‌ی خۆی تیشک ده‌هاوێژێت. له‌ڕاستیدا له‌ گه‌ردوون چ ده‌قه‌ومێت ئه‌گه‌ر بازنه‌ی هێزی کێشیی ئه‌وه‌نده‌ به‌هێز بێت که‌ ئیتر نه‌توانین "کوانت"ه‌کان چاودێری بکه‌ین؟ ئایا گه‌ردوون له‌ ڕاستیدا ده‌ستپێک و یاخود ته‌واوبوونی هه‌یه‌؟ 

   "ستێفان هاوکینگ" له‌ نووسراوه‌یه‌کیدا له‌سه‌ر بارو دۆخ و چۆنییه‌تی گه‌ردوون ئاوا ده‌نووسێت : له‌ سه‌ده‌ی حه‌فتاکاندا ته‌واوی کاتی خۆمم بۆ لێکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر "چاڵی ڕه‌ش" ته‌رخان کردبوو. به‌ڵام له‌ ساڵی 1981ه‌وه‌ به‌ولاوه‌،‌ هه‌میسان سه‌رنجم  بۆ رابردوو و چاره‌نووسی گه‌ردوون راکێشراوه‌. هاوکات له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا ده‌بوو به‌شداربام له‌ کونفرانسێک که‌ له‌ لایه‌ن کاربه‌ده‌ستانی کلیسا له‌ واتیکان به‌ڕێوه‌ ده‌چوو. کلیسای کاتۆلیکه‌کان ئه‌و کات (پێشتر هه‌ر له‌و نووسراوه‌یه‌دا باسم لێکردووه‌.ن.ف.) له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ "گالیله"‌دا ‌هه‌ڵه‌یه‌کی گه‌وره‌یان کردبوو[که‌ رۆژ به‌ ده‌وری زه‌ویدا ده‌خولێته‌وه]. تازه‌ دوای تێپه‌ڕبوونی چه‌ندین سه‌ده‌ به‌ بانگهێشتنی پسپۆران، دیانهه‌ویست خۆیان سه‌باره‌ت به‌ بارودۆخی تازه‌ی زانستیی ته‌یار بکه‌ن. دوای ته‌واوبوونی کونفرانسه‌که‌ رێگایان پێداین له‌گه‌ڵ "پاپا"دا دیدار بکه‌ین. ئه‌و به‌ ئێمه‌ی گوت، هیچ ناکۆکییه‌ک نایته‌ سه‌ر ڕێگای زانست ئه‌گه‌ر بیهه‌وێت لێکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر گه‌ردوون و ته‌قینه‌وه‌ی مه‌زن بکات. به‌ڵام زانست بۆی نییه‌ خۆی تاقیکاری له‌سه‌ر ته‌قینه‌وه‌که‌ بکات، چونکه‌ ئه‌وه‌ ده‌ست تێوه‌ردانه‌ له‌ کاری خودا‌! من خۆشحاڵبووم که‌ "پاپا" ئاگاداری وتاره‌کانی من له‌ کۆنفرانسه‌که‌دا نه‌بوو، ئه‌و بابه‌تانه‌ی من له‌ کۆنفرانسه‌که‌دا باسم لێکردن، بۆنی ئه‌وه‌یان لێ ده‌هات که‌ گه‌ردوون نه‌ ده‌ستپێکێکی تایبه‌تی بووه‌ و نه‌ هیچ هێزێکیش بۆته‌ هۆی پێکهێنانی! 

   پێش ئه‌وه‌ی بچینه‌ سه‌ر بۆچوونی پسپۆڕان سه‌باره‌ت به‌ مکانیکی "کوانتا" که‌ چلۆن کارلێکه‌ری له‌سه‌ر پێکهات و ڕابردوو و چاره‌نووسی گه‌ردوون داده‌نێت، ده‌بێ به‌گشتی باس له‌سه‌ر مێژووی باوه‌ڕپێکراوی گه‌ردوون بکه‌ین که‌ به‌ "مۆدێلی داغی ته‌قینه‌وه‌ی مه‌زن" ناوبراوه‌. مێژووی پێش ته‌قینه‌وه‌که‌ له‌ "مودێلی – فریدمه‌ن"دا شیکراوه‌ته‌وه‌. له‌و چه‌شنه‌ مودێلانه‌ دا مرۆڤ دێته‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ که‌ به‌ لێكکشانه‌وه‌ و گه‌وره‌بوونه‌وه‌ی گه‌ردوون هه‌موو بنه‌ماڵه‌کان و به‌شدارانی ناو گه‌ردوون سارد ده‌بنه‌وه‌ (ئه‌گه‌ر گه‌ردوون دووبه‌رابه‌ر بێته‌وه‌، نیوه‌ی گه‌رماکه‌ی له‌ ده‌ست ده‌دات.) 

   به‌و پێیه‌ی که‌ گه‌رما پێوانی مامناوه‌ندی وزه‌ یا خێرایی وردیله‌‌کانه‌، ده‌بێ ئه‌و فێنکبوونه‌وه‌ی گه‌ردوون کارلێکه‌ری له‌سه‌ر ماکه‌کانی ناوه‌وه‌ی وردیله‌‌کان دابنێت. له‌ گه‌رمای یه‌کجار زۆردا، وردیله‌‌کان وا به‌گورج ده‌خولێنه‌وه‌ که‌ هێزی مابه‌ینی ملوکوله‌کان یاخود هێزی "ماگنێتیسمی ئه‌له‌کتریکی" و هێزی کێشیی هیچ کارلێکه‌رییه‌کی له‌سریان نابێت. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ساردبوونه‌وه‌ یاخود فێنک بوونه‌وه‌یاندا، پیاو چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ ده‌بێت که‌ وردیله‌‌ چکووله‌کان بۆ لای یه‌کتر ڕاده‌کێشرێن. له‌وه‌ش زیاتر،‌ گه‌رماکه‌ به‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ که‌ چ چه‌شنی وردیله‌‌یه‌ک له‌ گه‌ردووندا هه‌ن. له‌ گه‌رمای یه‌کجار به‌رزدا وردیله‌‌کان هێنده‌یان وزه‌ هه‌یه‌ که‌ له‌ به‌ربه‌ره‌کانی له‌گه‌ڵ یه‌کتردا ده‌توانێت وردیله‌‌-ئانتی وردیله‌‌- جووت،  پێک بێت، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌یکه‌ ده‌کرێت ژماره‌‌یه‌ک له‌ وردیله‌‌کان له‌ رووبه‌روو بوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئانتی وردیله‌‌کاندا، له‌ ناو بچن. له‌ گه‌رمای که‌متردا، وردیله‌‌کان وزه‌یان که‌متره‌، به‌و شێوه‌یه،‌ وردیله‌‌-ئانتی و وردیله‌‌-جووت، زۆر هێدی‌تر ده‌توانن پێکبێن، واته‌ پرۆسه‌ی له‌ناوچوون خێراتره‌ تا‌ پرۆسه‌ی پێکهاتن. 

   به‌ پێی ئه‌و بۆچوونه‌، گه‌وره‌یی گه‌ردوون له‌ کاتی ته‌قینه‌وه‌که‌دا سیفر بووه‌ و ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یێنێت که‌‌ بێکۆتایی گه‌رم بووه‌. له‌گه‌ڵ گه‌وره‌بوونه‌وه‌ی گه‌ردوون ده‌بووا گه‌رماکه‌ی که‌متر ببێته‌وه‌. چرکه‌یه‌ک دوای "ته‌قینه‌وه‌ی مه‌زن" ده‌ میلیارد پله‌ له‌ گه‌رماکه‌ی که‌م بۆته‌وه‌. ئه‌و گه‌رمایه‌ نزیکه‌ی هه‌زار به‌رابه‌ری گه‌رمای ناوه‌ندی رۆژه‌. ئه‌و چه‌شنه‌ گه‌رمایه‌ ده‌کرێت به‌ بۆمبی هیدرۆژێنیش پێک بێت. له‌و کاته‌دا ئه‌و ماکانه‌ی گه‌ردوونیان پێک هێناوه‌ به‌شێکی گه‌وره‌یان بریتیبوون له‌ "فۆتۆن"ه‌کان، "ئه‌لکترۆن"ه‌کان، "نۆترۆن"ه‌کان (وردیله‌‌ی یه‌کجار زۆر سووک، که‌ ته‌نیا له‌ لایه‌ن هێزی کێشیی و هێزی“ناوک“ی بێهێز‌ کارلێکه‌ریان له‌ سه‌ر ده‌کردرێت)، ئانتی وردیله‌‌کانیان و هه‌روه‌ها پرۆتۆن و نۆترۆنه‌کانیان. به‌ گه‌وره‌ بوونه‌وه‌، واته‌ لێککشانه‌وه‌ و فێنکبوونه‌وه‌ی زیاتری گه‌ردوون،   ئه‌و خێراییه‌ی ‌ له‌ لێکدرانی "ئه‌لکترۆن"ه‌کان – ئانتی "ئه‌لکترۆن"ه‌کان- جووته‌کان پێک هاتبێت، و ئه‌وخێراییه‌ ی‌ یه‌کتریان پێ له ‌ناوبردبێت، ده‌بێ که‌م بووبێته‌وه‌. زۆربه‌ی "ئه‌لکترۆن"ه‌کان و ئانتی "ئه‌لکترۆن"ه‌کان یه‌کتر له ‌ناوده‌به‌ن و له‌ ئاکامدا فۆتۆن پێک دێت و‌ ژومارێکی که‌م "ئه‌لکترۆن" ده‌مێننه‌وه‌. به‌ڵام "نۆترۆن"ه‌کان و "ئانتی نۆترۆن"ه‌کان یه‌کتر له‌ ناونابه‌ن، چونکه‌ ئه‌وان له‌گه‌ڵ خۆیان و وردیله‌‌کانی تر له‌ژێر هێزێکی زۆر کزی " هێزی“ناوک“ی بێ هێز " دان. ئه‌وان ده‌بێ ئێستاش هه‌ر مابن. ئه‌گه‌ر بمانتوانیبا‌ چاوه‌دێریان بکه‌ین، به‌ڵگه‌یه‌کی زۆر باش ده‌بوون بۆ ‌ گه‌رمای بێکۆتایی  ئه‌و کاتی گه‌ردوون. به‌داخه‌وه‌ وزه‌یان ئه‌مڕۆ زۆر له‌وه‌ کزتره‌ که‌ ئێمه‌ بتوانین‌ چاوه‌دێریان بکه‌ین و یاخود بیانپێوین. به‌ڵام ئه‌گه‌ر "نۆترۆن"ه‌کان خاوه‌ن گه‌وره‌یی بوو‌بان‌(هه‌ر وه‌ک له‌ ساڵی1981دا، به‌ پێی تاقیکارییه‌کی زانیارانی رووسی که‌ هێشتا نه‌سه‌لمێندراوه‌ و هیچ به‌ڵگه‌یه‌کیان بۆ ئه‌و بۆچوونه‌ به‌ده‌سته‌وه‌ نییه)‌، ده‌مانتوانی به‌ شێوه‌ی ناراسته‌وخۆ بیاندۆزینه‌وه‌: ("نۆترۆن"ه‌کان ده‌یانتوانی چه‌شنه‌ فۆڕمێکی هه‌رکام له‌ ماکه‌کانی ناو تاریکی بن به‌ هێزێکی گه‌وره‌ی کێشییه‌وه‌ که‌ پێشگری له‌ لێککشانه‌وه‌ و گه‌وره‌بوونه‌وه‌ی گه‌ردوون بکه‌ن و به‌ره‌و تێکرووخانی رێنوێنی بکه‌ن). 

   نزیکه‌ی سه‌د چرکه‌ دوای ته‌قینه‌وه‌ی مه‌زن پێشبینی ده‌کرێت که‌ له‌ گه‌رماکه‌ی یه‌ک ملیارد پله‌ که‌م بووبێته‌وه ‌(گه‌رمای ناوه‌ندی ئه‌ستێره‌کان). له‌و گه‌رمایه‌دا ئیتر "پرۆتۆن"ه‌کان و "نۆترۆن"ه‌کان وزه‌ی پێویستیان نییه‌ تا هێزی کێشیی ناوه‌ندیی "ناوک" پووچه‌ڵ بکه‌نه‌وه‌ و له‌ئاکامدا له‌ لایه‌ن ناوکی ئه‌تۆم و به‌ هۆی بوونی هیدرۆژێن،‌ "ناوک"ی هیلیۆم که‌ دوو پرۆتۆن و دوو نۆترۆنی له‌خۆگرتووه‌، پیکبێنێت‌. (له‌بارودۆخێکی یه‌کجار ده‌گمه‌ندا ده‌کرێت که‌ یه‌که‌یه‌کی زۆر قورسی وه‌ک "لیتیۆم" و "برێلیۆم"یش پێکبێنن). به‌ پێی زانستی بیرکاری له‌و بارودۆخه‌دا نزیکه‌ی یه‌ک له‌ چواری "پرۆتۆن"ه‌کان و "نۆترۆن"ه‌کان ده‌بنه‌ هۆی پێکهێنانی "ناوک"ی هیلیۆم و به‌شێکی بچووکیش هیدرۆژێن و یه‌که‌ قورسه‌‌کانی تر. (وێنه‌یه‌کی له‌و چه‌شنه‌ له‌ ساڵی 1948دا، له‌ لایه‌ن فیزیکزان جۆرج گامۆڤ (George Gamov)ه‌وه‌ پێشنیار کراوه)‌. چه‌ند کاتژمێرێک دوای ته‌قینه‌وه‌که‌ ده‌بێ پیکهاتنی هیلیۆم و یه‌که‌کانی‌تر کۆتایی هاتبێت. به‌دوای ئه‌وه‌ دا به‌ بۆچوونی زانایان، بۆ‌ ماوه‌ی زیاتر له‌ یه‌ک ملیۆن ساڵ، گه‌ردوون پرۆسه‌ی لێککشانه‌وه‌ی ده‌ستپێکردووه‌. دوای تێپه‌ڕبوونی ئه‌و ماوه‌یه‌، کاتێک گه‌رماکه‌ی ته‌نیا به‌ چه‌ند هه‌زار پله‌ گه‌ییشتووه‌، "ئه‌لکترۆن" و "ناوک"ه‌کان بۆ راگرتنی هێزی "ماگنێتیسمی ئه‌له‌کتریکی" به‌ینی خۆیان، ئیتر وزه‌ی پێویستیان نه‌بووه‌، و ئه‌وه‌ بۆته هۆی هاوبه‌شییان له‌گه‌ڵ ئه‌تۆمه‌کان‌. به‌و کاره‌ هاوبه‌شه‌‌، گه‌ردوون ده‌ستیکردوه‌ به‌ لێککشانه‌وه‌ و فێنک بوونه‌وه‌. له‌و شوێنانه‌دا که‌ هێزی کێشیی به‌ هۆی پته‌وبوونی ماکه‌کان زۆر به‌هێز بووه،‌ زۆر به‌هێمنی لیککشاوه‌ته‌وه‌. ئه‌وه‌ له‌دایکبوونی گه‌ردوون بووه‌. 

   به‌دوای ئه‌و پرۆسه‌یه‌دا، هیدرۆژێن و هیلیۆمی گالاکسییه‌کان بوونه‌ته‌ هۆی پێکهێنانی "هه‌ور و هه‌ڵم" که‌ له‌ ژێر کارکێکه‌ری هێزی کێشیی تیکرووخاون و به‌ هۆی لێکدران و لێکخشانی ئه‌تۆمه‌کان له‌ناو خۆیاندا، گه‌رمایه‌کی زۆر پێکهاتووه‌ تا له‌ ئاکامدا وه‌ها پله‌ی گه‌رما چۆته‌ سه‌رێ... وه‌ک له‌ به‌شه‌کانی پێشوو باسمان لێکرد، بۆته‌ هۆی پێکهێنانی ئه‌ستێره‌کان و پلانێته‌کان. 

   دوو له‌ سه‌دی "رۆژ" پیکهاتووه‌ له‌ یه‌که‌‌ قورسه‌کان، چونکه‌ رۆژ ئه‌ستێره‌یکه‌ ‌ له‌ به‌ره‌ی دووه‌م یا سێه‌م، ‌ که‌ نزیکه‌ی پێنج ملیارد ساڵ له‌مه‌وبه‌ر له‌ هه‌ور و هه‌ڵمی گازاوی پێکهاتووه‌.  به‌شی هه‌ره‌ زۆری ئه‌و گازه‌ بۆته‌‌ هۆی پێکهاتنی رۆژ و هێندێکیش له‌و گازه‌، تێکه‌ڵاو له‌گه‌ڵ یه‌که‌‌ قورسه‌کان، پلانێته‌کانی تر وه‌ک زه‌وییان پێکهێنا که‌ به‌ده‌وری رۆژدا ده‌سووڕێنه‌وه‌. زۆر له‌مه‌وبه‌ر "زه‌وی"ش یه‌کجار زۆر داغ بووه‌ و هه‌وا یاخود "ئاتمۆسفێر"ی به‌ ده‌وره‌وه‌ نه‌بووه‌. به‌ هۆی تێپه‌ڕ بوونی کات، سارد بۆته‌وه‌ و دوای پرۆسه‌یه‌کی زۆر، "ئاتمۆسفێر" پیکهاتووه‌. له‌ بارودۆخی سه‌ره‌تای پێکهاتنی "ئاتمۆسفێر"دا هیچ زینده‌وه‌ریک نه‌یتوانیوه‌ بژی، چونکه‌ "ئوکسیژێن"ی تێدا نه‌بووه‌ به‌ڵکوو گازێکی یه‌کجار زۆر که‌ بۆ ئێمه‌ و گیانله‌به‌رانی تر ژاراویی بووه‌‌. له‌و بارودۆخه‌دا ته‌نیا ‌ گیانله‌به‌ری زۆر ئاسایی توانیویانه بژین. مرۆڤ له‌سه‌ر ئه‌و بۆچوونه‌یه‌ که‌ ئه‌و چه‌شنه‌ گیانله‌به‌رانه‌ له‌ناو ئاوی ده‌ریاکاندا پێکهاتوون. تاقه‌مێک له‌‌و گیانله‌به‌ره‌ ئاساییانه‌‌ "هیدرۆژێن"یان وه‌رگرتووه‌  و‌"ئوکسیژێن"یان له‌ خۆیان داوه‌ته‌‌ده‌رێ. ئه‌و ئاڵوگۆڕه‌ بۆته‌ هۆی گۆڕانی "ئاتمۆسفێر" و‌ پاش په‌ره‌سه‌ندنی  گیانله‌به‌ران، بارۆدۆخێک پێکهاتووه‌ که‌ ئێمه‌ و هه‌موو گیانله‌به‌رانی دیکه‌ بتوانین درێژه‌ به‌ ژیان بده‌ین. 

   ئه‌و وێنه‌یه‌ له‌گه‌ردوون واته‌ له‌ بارۆدۆخێکی وا پڕ تینه‌وه‌ و لێککشانه‌وه‌ و ساردبوونه‌وه‌ی و‌ پێکهاتنی دنیای ئێمه‌، له‌گه‌ڵ هه‌موو تاقیکارییه‌کان و چاوه‌دێرییه‌کان یه‌ک ده‌خوێنێته‌وه‌ و ده‌یسه‌لمێنن که‌ ده‌بێ به‌و شێوه‌ بووبێ ، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش، ئه‌و پرسیارانه‌ی خواره‌وه‌ بێ وڵام ده‌هێڵێته‌وه‌:

- بۆچی بارودۆخی سه‌ره‌تایی گه‌ردوون وا داغ بووه‌؟

- بۆچی گه‌ردوون (ئه‌گه‌ر مرۆڤ ته‌واوی گه‌ردوون به‌گشتی وه‌ک ژوورێکی گه‌وره‌ سه‌یر بکات)، ئاوا پێکهاته‌یه‌کی هاوسانی هه‌یه‌‌؟ بۆچی له‌ هه‌موو خاڵێکی ئه‌و ژووره‌ گه‌وره‌وه‌ و له‌هه‌موو لایه‌که‌وه‌ وه‌ک یه‌ک ده‌نوێنێ؟ و زۆر پرسیاری دیکه‌ش ... .

   ئه‌گه‌ر گه‌ردوون له‌ڕاستیدا له‌باری شوێنه‌وه‌ بێکۆتاییه‌، یاخود بێکۆتایی کاکه‌شان هه‌ن‌، به‌و شێوه‌یه‌ ره‌نگه‌ له‌ به‌شێک له‌وانه‌دا ده‌ستپێکیان له‌گه‌ڵ یه‌ک و وه‌ک یه‌ک بووبێت. مرۆڤ ناتوانێ بڵێ هه‌موویان هه‌ر به‌هه‌ڵکه‌وت پێکهاتوون‌. له‌ لایه‌کی تره‌وه‌، ده‌توانین باوه‌ڕ به‌وه‌ بێنین که‌ ره‌نگه‌ ئه‌و بارودۆخه‌ی بۆ پێکهاتنی گه‌ردوون پێویسته‌، بووبێته‌‌ هۆی پێکهاتنی ئه‌و پێکهاته‌‌ هاوسانانه‌. یاخود له‌و جێگایانه‌ی وا بارودۆخه‌که‌ فه‌راهه‌م ‌نه‌ بووه‌، نه‌ گه‌ردوون ، نه‌ گالاکسییه‌کان یاخود ئه‌ستێره‌کانیش پێک نه‌هاتوون. 

   هه‌روه‌ک دیترا تا ئێره‌ له‌ باسه‌که‌ماندا، گۆڕانکارییه‌کی زۆر به‌سه‌ر "کات"دا هاتووه‌. تا پێش ئه‌و سه‌ده‌یه‌ی ئێمه‌ تێیدا ده‌ژین، مرۆڤ له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ بووه‌ که‌ "کات" دیارده‌یه‌کی نه‌گۆڕه‌. به‌ دوای باوه‌ڕپێکردن به‌ تیۆریی نیسبیه‌ت، به‌هۆی نه‌گۆڕیی له‌ خێرایی تیشکدا، "کات"ی نه‌گۆڕ فڕێدرا و هاتینه‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ که‌ کات ناتوانێت نه‌گۆڕ بێت! له‌ هه‌وڵدان بۆ یه‌کخستنه‌وه‌ی هێزی کێشی و مکانیکی "کوانتا"، له‌"کات" وه‌ک تایبه‌تمه‌ندییه‌کی زۆر گرنگ که‌ڵک وه‌رده‌گیرێت که‌ ئاڕاسته‌که‌ی (چ بۆ پێشه‌وه‌ یاخود بۆ دواوه بێت‌) هێچ جیاوازییه‌ک پێکناهێنێت! له‌ به‌رابه‌ر ئه‌وه‌دا، له‌ دنیای راستقینه‌دا هه‌ر وه‌ک ئێمه‌ هه‌موو ده‌یزانین، جیاوازییه‌کی گه‌وره‌ی "کات"ی له‌ مابه‌ین بۆ پێشه‌وه‌ چوون و بۆ دواوه‌ گه‌ڕانه‌وه‌دا هه‌یه‌. جیاوازی مابه‌ینی داهاتوو و رابردو له‌کوێوه‌ دێت؟ بۆچی ئێمه‌ رابردوومان وه‌بیر دێته‌وه‌ به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌ داهاتوو هیچ بیرێکمان بۆ ناکرێته‌وه‌‌؟ یاساکانی سروشتی ناتوانن هیچ جیاوازییه‌ک له‌ مابه‌ین داهاتوو و رابردوودا دابنێن. وه‌ک پێشتر باسمان لێکرد (یاساکانی زانستی فیزیک له‌و بواره‌دا ‌ سێ به‌شیP,C و Tده‌گرنه‌وه‌. به‌شی C ده‌ڵێ که‌ یاساکان بۆ وردیله‌‌کان و دژبه‌ره‌کانیان وه‌ک یه‌ک وان. به‌ پێی به‌شی P، یاساکان بۆ هه‌رکام له‌ بارودۆخه‌کان واته‌ سووڕاندنی وردیله‌‌کان بۆ چه‌پ یا سووڕاندنیان بۆ راست، وه‌ک یه‌کن (واته‌ جووڵانه‌وه‌ی به‌ پێچه‌وانه‌ی وردیله‌‌کان). به‌شی T ده‌ڵێ که‌ ئه‌و سیسته‌مه‌ له‌ حاڵه‌تێکدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دواوه‌،‌ واته‌ بۆ ئه‌و بارودۆخه‌ی که‌ پێشتر تێیدا بووه‌، ئه‌گه‌ر رێگا یا ره‌وتی جووڵانه‌وه‌کانی هه‌موو وردیله‌‌کان و ئانتی وردیله‌‌کان‌ پێچه‌وانه‌ که‌ینه‌وه‌‌! به‌و مانایه‌ که‌ یاساکان بۆ هه‌ردوو رێگاکان وه‌ک یه‌کن) ئه‌و یاسایانه‌ هه‌ڵسوکه‌وتی ماکه‌کان له‌ بارودۆخێکی ئاساییدا دیاری ده‌که‌ن.  به‌ڵام له‌ دنیای راسته‌قینه‌دا ئه‌و شتانه‌ نامومکینه‌.   ئه‌گه‌ر یاسا سروشتییه‌کان نه‌ به‌ تێکه‌ڵاویی و کاری به‌ کۆمه‌ڵی C و P و نه‌ به‌ C،P  و T گۆڕانکاریان به‌سه‌ردا بێت، ده‌بێ و ناچارین که‌ له‌‌ T به‌ته‌نیایی و به‌بێگۆڕانکاریی بمێیننه‌وه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش جیاوازییه‌کی گه‌وره‌ له‌ مابه‌ین به‌ره‌وپێشچوون و گه‌ڕانه‌وه‌ له‌ دنیای راسه‌قینه‌ی ژیانی رۆژانه‌ دا هه‌یه‌. 

   بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر پیاڵه‌یه‌‌ک پڕ له‌ چایی له‌سه‌ر مێزێک داندرابێت و کاتی هه‌ڵگرتنی له‌سه‌ر مێزه‌که‌ له‌ده‌ستمان به‌ربێته‌وه‌، پیاڵه‌که‌ ده‌بێته‌ هه‌زار له‌تی چکووله‌ و چاییه‌که‌ش ده‌ڕژێت. ئه‌گه‌ر له‌و بارودۆخه‌ فیلمبه‌رداری بکه‌ین ده‌توانین زۆر ئاسایی بڵێین بۆ پێشه‌وه‌ یاخود بۆ دواوه‌ بگڕێته‌وه‌! ئه‌گه‌ر فیلمه‌که‌ بۆ دواوه‌ بگێڕینه‌وه‌‌، چاییه‌که‌ به‌ هه‌موو له‌تکه‌کانی‌ پیاڵه‌که‌وه‌ له‌ناکاو وێکدێن و دیسان له‌سه‌ر مێزه‌که‌ داده‌ندرێنه‌وه‌. به‌ڵام ئایا له‌ دنیای راسته‌قینه‌دا ده‌توانین شتێکی وا چاوه‌دێری بکه‌ین؟ ئه‌و چه‌شنه‌ رووداوانه‌‌ په‌یوه‌ندییان به‌ دیسیپلین واته‌ رێکوپێکی و بێ دیسیپلینی یا نارێکوپێکییه‌وه‌ هه‌یه‌! ده‌توانین ته‌نیا بڵێین " پیاڵه‌‌‌ چاییه‌کی ساخ و له‌سه‌ر مێز داندراو، نیشانه‌ی رێکوپێکی و ئه‌وه‌ی شکاوی ڕژاو، نیشانه‌ی ناڕێکوپێکییه"! مرۆڤ ده‌توانێ به‌راحه‌تی پیاڵه‌یه‌ک بشکێنێت و ئه‌و بارودۆخه‌ی پێشتر باسمان لێکرد پێکبێنێت، به‌ڵام پێچه‌وانه‌که‌ی نه‌گونجاوه‌! ره‌نگه ناوی "پووتسله‌" بۆ هه‌موومان‌ ئاشنا بێت. "پووتسله‌" چه‌شنه‌ وێنه‌یه‌که‌ به‌ فۆڕمی جۆرواجۆر له‌تکراوه‌ که‌ هه‌موو له‌ته‌کان پێکه‌وه‌ وێنه‌یه‌کی ته‌واو پێکدێنن. یاری "پووتسله‌" زیاتر بۆ منداڵان و لاوانه‌ و بۆ راهێنانی مێشک که‌ڵکی لێوه‌رده‌گرن. کاتێک "پووتسله‌"ه‌که‌ ده‌ستلێندراوه‌‌، وێنه‌که‌ ته‌واوه‌ و به‌ شێوه‌ی رێکوپێکه‌. به‌ڵام کاتێک بمانهه‌وێ ئه‌و یارییه‌ ده‌ستپێبکه‌ین ده‌بێ وێنه‌که‌  بۆ نموونه‌ له‌سه‌ر فه‌ڕشی ناوماڵ بڵاو که‌ینه‌وه‌. که‌ ئیتر له‌ شێوه‌ی رێکوپێکی ده‌ردێت و هێچ وێنه‌یه‌ک به‌دی ناکات، چونکه‌ ناڕێکوپێکییه. هه‌رچه‌ند زیاتر له‌ته‌ وێنه‌کان لێکده‌ین و تێکه‌ڵاویان که‌ین، به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ش دژوارتر ده‌توانین رێکوپێکی که‌ینه‌وه‌. به‌و چه‌شنه‌ نموونانه‌ ده‌توانین له‌ جیاوازی مابه‌ینی داهاتوو و رابردوو تێبگه‌ین.  

   زۆربوونی ئه‌و چه‌شنه‌ "ناڕێکوپێکییه" له‌گه‌ڵ "کات"  نموونه‌یه‌که‌ که‌ زانایان ناوی "کاتی ره‌هه‌ندی"یان ("کات"ێک که‌ ره‌هه‌نده‌که‌ی به‌ره‌و داهاتوو یاخود رابردوو دیاریکراوه) له‌سه‌ر داناوه‌ بۆ جیاکردنه‌وه‌ی رابردوو له‌ داهاتووی دیارده‌کان‌، به‌ شێوه‌یه‌ک که‌ "کات"ه‌که‌ ره‌هه‌ندی دیارده‌که‌ دیاریده‌کات. به‌لا‌نیکه‌م سێ جۆر "کاتی ره‌هه‌ندی" هه‌ن: کاتی ره‌هه‌ندی "تێرمۆ دینامیک" که‌ ره‌هه‌ندی "کات"ه‌که‌ به‌ره‌و رێکوپێکی دیاری ده‌کا؛ کاتی ره‌هه‌ندی "پسیکۆلۆژی"، ئه‌و ره‌هه‌ندانه‌ی‌ که‌ ده‌بێته‌ هۆی وه‌بیر هێنانه‌وه‌ی بیره‌وه‌رییه‌کانی ئێمه‌ سه‌باره‌ت به‌  رابردوو،  نه‌ک داهاتوو و کاتی ره‌هه‌ندی "کۆسمۆلۆژی"، ئه‌و‌ ره‌هه‌نده‌ "کات"ه‌ی که‌ وا گه‌ردوون تێیدا لێکده‌کشێته‌وه‌ و گه‌وره بوونه‌وه‌ی دیاریده‌کات،‌ نه‌ک تێکپووچانه‌وه و چکووله‌ بوونه‌وه‌ی‌!

   یاسا سروشتییه‌کان هه‌ست به‌ هێچ جیاوازییه‌ک له‌ مابه‌ین به‌ره‌وپێشچوون یا گه‌ڕانه‌وه‌ی "کات" ناکه‌ن. په‌ره‌گرتنی تێگه‌یشتنی مرۆڤ له‌ گه‌ردوون، گۆشه‌یه‌کی بچکوولانه‌ی ڕێکوپێکیه‌‌ له‌ ناو گه‌ردوونێکی ناڕێکوپێکدا‌. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ کتێبێکی 250 لاپه‌ڕه‌یی بخوێنینه‌وه‌ و به‌بێکه‌موکۆڕی هه‌موو وشه‌کانی کتێبه‌که‌مان له‌بیربێت، له‌ مێشکماندا نزیکه‌ی دوو ملیۆن خانه‌ پڕده‌کاته‌وه‌‌‌(خانه‌ لێره‌دا به‌ مانای ئه‌و سلولانه‌ی مێشکه‌ که‌ زانیارییه‌کان له‌خۆیاندا راده‌گرن.) بۆ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و کتێبه‌ زیاتر له‌ هه‌زار کاڵۆریی رێکوپێکمان به‌هۆی خوارده‌مه‌نی به‌ شێوه‌ی گه‌رمای ناڕێکوپێک له‌ ڕێگای ئاره‌قه‌وه‌ له‌ هه‌وادا ئازاد کردوه‌. ئه‌و کاره‌ی ئێمه‌ کارلێکه‌ری به‌ قه‌را بیست ملیۆن ملیۆن ملیۆن خانه‌ (لێره‌دا به‌ مانای به‌شێکی بچکوولانه‌یه له‌ گه‌ردوون‌)  له‌سه‌ر ناڕێکوپێکی گه‌ردوون داناوه‌ که‌ ده‌ ملیۆن ملیۆن ملیۆن جار زیاتره‌ له‌ وه‌رگرتنی رێکوپێکیی مێشک. 

   زۆر دژواره ده‌کرێت له‌سه‌ر مێشکی مرۆڤ بدوێین، چونکه‌ سه‌باره‌ت به‌ چۆنییه‌تی کاری مێشک و چۆنییه‌تی راگرتنی زانیاریی و بیره‌وه‌رییه‌کان له‌ میشکدا، زانیاریی زۆر وردمان نییه‌. به‌ڵام زۆر به‌وردی ده‌زانین که‌ مێشکی کامپیوتر بۆ راگرتنی زانیارییه‌کان چلۆن کارده‌کات. به‌وهۆیه‌، بۆ روونکردنه‌وه‌ی ره‌هه‌ندی "پسیکۆلۆژی"، له‌ چۆنییه‌تی کارکردنی مێشکی کامپیوتر که‌ڵک وه‌رده‌گرین. من پێموایه‌ ئه‌وه‌ جێی باوه‌ڕه‌ که‌ ره‌هه‌ندی "پسیکۆلۆژی" ناتوانێت جیاوازی مابه‌ینی کامپیوتر و مرۆڤ دیاری بکات، هه‌ر به‌و هۆیه‌وه‌، ئه‌و بۆچوونه‌ ده‌کرێت له‌سه‌ر مرۆڤیش راست بێت.

   له‌ڕاستیدا مێشکی کامپیوتر هه‌روه‌ک ده‌زانین ته‌نیا دوو بارودۆخ ده‌ناسێت، "0" یا "1" . (بۆ ئه‌وه‌ی له‌ بابه‌ته‌که‌ دوور نه‌بینه‌وه‌ هه‌ر ئه‌ونده‌ به‌سه‌ که‌ بزانین "0"(سیفر) به‌ مانای "نا" یا "ناڕاست" و "1" به‌ مانای "ئا" یا "راست"، له‌ دنیای کامپیوتردا داندراوه‌). نموونه‌یه‌کی سه‌ره‌تایی، که‌ره‌سه‌ی "چۆرت یا چۆرتکه‌"یه‌‌. که‌ پێش دۆزینه‌وه‌ی که‌ره‌سه‌ی ئه‌لکترۆنیکی حیسابکه‌ر له‌ زۆربه‌ی بواره‌کان به‌تایبه‌ت له‌ بازاردا بۆ حیسابکردن که‌ڵکیان لێوه‌رده‌گرت. هه‌روه‌ک ده‌زانین "چۆرت" پێکهاتووه ‌ له‌ چه‌ند ریزه‌به‌رد که‌ به‌هۆی تیلێکه‌وه‌ به‌دوای یه‌کدا رێزکراون‌. به‌رده‌کان دوو لایه‌ن یاخود هه‌ر وه‌ک مێشکی کامپیوتر دوو بارودۆخیان هه‌یه‌. یا به‌شێوه‌ی ناڕێکوپێک (ئه‌و بارودۆخه‌ی هێشتا بۆ حساب که‌ڵکیان لێوه‌رنه‌گیراوه‌) و یا رێکوپێک( ئه‌و بارودۆخه‌ی ده‌خوێندرێنه‌وه‌ و بۆ حسابکردن هاتوونه‌ته‌ ئاڕاوه‌‌) که‌ڵکیان لێ وه‌رده‌گیرێت. بۆ کامپیۆتریش ئه‌وه‌ هه‌ر راسته‌ که‌ پێش ئه‌وه‌ی زانیارییه‌ک بدرێته‌ مێشکی کامپیوتر، بارودۆخه‌که‌ی ناڕێکوپێکه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌ش، کاتێک زانیارییه‌که‌ درا به‌ کامپیوتر بارودۆخه‌که‌ رێکوپێکه‌. به‌و مانایه‌ که‌ ئه‌و شتانه‌ یاخود ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی  بۆ راگرتنی زانیاری له‌ مێشکی کامپیوتر پێویستمان پێی هه‌یه‌، هه‌ن و بوونیان هه‌یه‌ به‌ڵام له‌ بارودۆخێکی ناڕێکوپێکدان. بۆ ئاڵوگۆڕ کردن له‌ بارودۆخی ناڕێکوپێکه‌وه‌ بۆ رێکوپێک،‌  پێویستیمان به‌ وزه‌یه‌ک هه‌یه‌ که‌ ئه‌و زانیارییانه‌ له‌ مێشکی کامپیوتر یاخود "چۆرت"ه‌که‌دا رابگرێت. ئه‌و وزه‌یه‌ بۆ "چۆرت" هێنان و بردنی به‌رده‌کانه له‌ لایه‌ن ده‌ستی مرۆڤه‌وه‌‌ و بۆ کامپیوتریش هه‌روه‌ک ده‌زانین وزه‌ی ئه‌لکتریکی (باتری، کاره‌با و ...)یه‌ که‌ ده‌بێته‌ هۆی راگرتنی زانیارییه‌کان. ئه‌و وزه‌یه‌ (واته‌ وزه‌ی ئه‌لکتریکی) ‌ به‌پێی ئاڵوگۆڕی وزه‌کان، ده‌بێته وزه‌ی گه‌رمایی و ئه‌ویش به‌ چه‌شنی ناڕێکوپێک له‌ گه‌ردوودا بڵاو ده‌بێته‌وه‌. ئه‌وه‌ سه‌لماندراوه‌ که‌ گه‌وره‌بوونه‌وه‌ی ناڕێکوپێکیی وزه‌ی گه‌رمای کامپیوتره‌که‌ زیاتره‌ له‌ رێکوپێکیی مێشکی کامپیوتر بۆ راگرتنی زانیارییه‌کان. به‌زمانێکی‌تر، کامپیوتره‌که‌ ره‌هه‌ندی وه‌بیرهاتنه‌وه‌ی رابردووی له‌ ئاراسته‌ی ره‌هه‌ندی گه‌وره‌بوونه‌وه و زیاد بوونی ناڕێکوپێکیدایه‌. لێره‌دا ده‌توانین هه‌ست به‌ بوونی ره‌هه‌ندی کاتیی بکه‌ین و ئه‌وه‌یکه‌ لایه‌نی "پسیکۆلۆژی" مێشکی مرۆڤه‌کان له‌ ره‌هه‌ندی ["تێرمۆ دینامیک"]ه‌وه‌ دیاری ده‌کرێت. هه‌ر وه‌ک کامپیوتره‌که‌، ئێمه‌ش ده‌بێ زنجیره‌ زانیارییه‌که‌مان وه‌بیربێته‌وه‌، که‌ له‌ ئاراسته‌ی گه‌وره‌بوونه‌وه‌ یاخود زیادبوونی نارێکوپێکیدایه‌. ناڕێکوپێکی به‌ تێپه‌ڕبوونی "کات" گه‌وره‌ده‌بێته‌وه‌، چونکه‌ ئێمه‌ ‌ "کات" له ئاڕاسته‌ی ره‌هه‌ندی گه‌وره‌بوونه‌وه‌ی ناڕێکوپێکیدا ده‌پێوین. 

   ره‌نگه‌ له‌ خۆمان بپرسین: ئایا ده‌بێ ره‌هه‌ندی "تێرمۆ دینامیک" راست بێت؟ بۆچی  گه‌ردوون له‌ ئاخری "کات"ه‌وه‌، ئه‌و "کات"ه‌ی که‌ ئێمه‌ ناوی رابردووی لێده‌نێین، له‌ بارودۆخێکی زۆر باشی "رێکوپێک"ییدا، ده‌بێت کۆتایی پێبێت؟ یاخود بۆچی ره‌هه‌ندی ئه‌و "کات" ه‌ی وا ناڕێکوپێکی تیدا گه‌شه‌ده‌ستێنێت، ده‌بێ هاورێی لێککشانه‌وه‌ی گه‌ردوون بێت؟ 

   له‌ "تیئۆری نسبییه‌تی گشتی" کلاسیکدا ناتوانین بزانین ده‌ستپێکی گه‌ردوون چلۆن بووه‌، چونکه‌ هه‌موو یاسا سروشتییه‌کان له‌ کاتی ته‌قینه‌وه‌که‌دا پووچه‌ڵ ده‌بنه‌وه‌ و هێچ بایه‌خێکیان نامێنێت. گه‌ردوون ده‌کرێ له‌ بارودۆخێکی به‌رابه‌ر و رێکوپێکدا له‌دایک بووبێت. به‌ پێی ئه‌و چاوه‌دێریانه‌ی که‌ زانایان تا ئه‌وڕۆ کردوویانه‌ به‌ره‌و ره‌هه‌نده‌کانی "تێرمۆ دینامیک" و "کۆسمۆلۆگی" رێنوێنی ده‌کرێت. ره‌نگه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ش ده‌ستپێکی گه‌ردوون له‌ بارودۆخێکی شپرزه‌ و ناڕێکوپێکدا بووبێت. به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئاوا بایه‌ به‌ پێی ئه‌و بابه‌تانه‌ی پێشتر باسمان لێکرد و ئه‌و راستییه‌ی که‌ ناڕێکیوپێکی زیاتره‌ له‌ رێکوپێکی، ده‌بووا ئه‌مڕۆ گه‌ردوون به ‌شێوه‌یه‌کی بێکۆتایی شپرزه‌ و تێکه‌ڵپێکه‌ڵ بایه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش،  ئه‌و بارودۆخه‌ له‌ ئاڕاسته‌ی چاوه‌دێرییه‌کانی زانایاندا نییه‌! هه‌روه‌ک ده‌بیندرێت، "تیئۆری نسبییه‌تی گشتی" کلاسیک، پێشبینی رووخانی خۆی ده‌کات. ئه‌گه‌ر چه‌ماوه‌یی "شوێن-کات" به‌هێز بێت، کارلێکه‌ری هێزی کێشیی "کوانت"ه‌کان بایه‌خدار ده‌بن و "تیئۆری نسبییه‌تی گشتی" کلاسیک ئیتر له‌ بارودۆخیکدا نییه‌ که‌ بتوانێت وڵامده‌ره‌وه‌ی چۆنییه‌تی ده‌ستپێکی گه‌ردوون بێت. ئێمه‌ پێویستیمان به‌ تیئۆریی "کوانت"ه‌کان هه‌یه‌ بۆ زانینی چۆنییه‌تی ده‌ستپێکردنی گه‌ردوون.

    هه‌ر وه‌ک پێشتر باسمان لێکرد، دۆزینه‌‌وه‌ی تیۆرییه‌کی یه‌کده‌ست که‌ بتوانێت وڵامده‌ره‌وه‌ی روونکردنه‌وه‌ی ته‌واوی گه‌ردوون بێت،‌ زۆر دژواره‌‌. به‌ جێی ئه‌وه‌، هه‌وڵی له‌تکردنی تیئۆرییه‌کان و شیکردنه‌وه‌ی بۆچوونه‌کانمان سه‌باره‌ت به‌ چۆنییه‌تی پێکهاتنی گه‌ردوون دا. به‌هیوای دۆزینه‌وه‌ی تیئۆرییه‌کی یه‌کده‌ست که‌ وڵامده‌ره‌وه‌ی هه‌موو پرسیاره‌کانی سه‌باره‌ت به‌ گه‌ردوون بێت‌. واته‌، گه‌ڕان به‌دوای تیئۆرییه‌کی وا که‌ زانایان به‌ " یه‌کێتی فیزیک" ناوی ده‌به‌ن. ئه‌نشتاین زۆربه‌ی کاته‌کانی کوتایی ژیانی خۆی له‌سه‌ر دیتنه‌وه‌ی ئه‌و چه‌شنه‌ تیئۆرییه‌ دانا، به‌ڵام به‌ئاکام نه‌گه‌یشت، ره‌نگه‌ هۆی به‌ ئاکام نه‌گه‌ییشتنی ئه‌نشتاین ئه‌وه‌ بووبێت که‌‌ [کات، هێشتا وا نه‌گه‌یبوو. له‌سه‌ر تیئۆرییه‌کانی هێزی کێشیی و ماگنێتیسمی ئه‌له‌کتریکی و هێزی ناوک، زانیارییه‌کان بێهێز بوون و ...]. به‌ستێن(زمینه‌) بۆ دیتنه‌وه‌ی تیئۆرییه‌کی وا ئه‌وڕۆ به‌ هۆی زانیاری زیاتری زانایان له‌سه‌ر بارودۆخی گه‌ردوون زیاتره‌. دۆزینه‌وه‌ی چۆنییه‌تی پێکهاتن و مکانیزمی ناوه‌وه‌ی "ئه‌تۆم" ئه‌و هیوایه‌ به‌هێزتر ده‌کات. له‌ ساڵی 1984دا، تیئۆرییه‌کی نوێ به‌ ناوی تیئۆریی"سترینگ" داندرا. له‌و تیئۆرییه‌دا دیاری کرا که‌ وردیله‌‌کان ته‌نیا خاڵێکی بچکولانه‌ له‌ گه‌ردووندا نیین، به‌ڵکوو درێژاییه‌کی تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌یه‌ که‌ به‌ دوو شێوه‌ی "سترینگ"ی کراوه‌ و "سترینگ"ی داخراو ده‌نوێنن. (وێنه‌ی ژماره‌‌ 5)  

وێنه‌ی ژماره‌‌ 5

"سترینگ" مێژوویه‌کی سه‌یری هه‌یه‌. له‌ کوتایی سه‌ده‌ی هه‌شتادا دۆزرایه‌وه‌. وردیله‌‌کان، بۆ نموونه‌ پرۆتۆن و نۆترۆن وه‌ک شه‌پۆل له‌سه‌ر داو(سترینگ) سه‌یر ده‌کران. هێزی زۆر به‌هێزی مابه‌ینی وردیله‌‌کان که‌ به‌شه‌کانی "سترینگ" پێکدێنن وه‌ک داوی جاڵجاڵوکه‌ پێکه‌وه‌ نووساون. له‌ ساڵی 1974دا، دوو زانای ئه‌و بواره‌ به‌ ناوه‌کانی "جۆویل شێرک" Joël Scherk له‌ پاریس و "جۆن شوانس" John Schwanz له‌ کالیفۆرنیا،‌ نووسراوه‌یه‌کیان بڵاوکرده‌وه‌ و روونیان کردبۆوه‌ که‌ به‌هۆی تیئۆریی "سترینگ"یش‌ ده‌کرێت هێزی کێشیی شیبکرێته‌وه‌، به‌و مه‌رجه‌ی هێزێکی زۆر مه‌زنی "سترینگ"ی هه‌بێت که‌ نزیکه‌ی هه‌زار ملیۆن ملیۆن ملیۆن ملیۆن ملیۆن ملیۆن (واته‌ 1 + 39 سیفر له‌ ئاخریه‌وه‌) تۆن به‌هێز بێت. له‌ بارودۆخێکی ئاساییدا، ئاکامی تیئۆریی"سترینگ" هه‌ر وه‌ک تیئۆریی"نسبییه‌تی گشتی" یه‌. به‌ڵام له‌ مه‌ودای زۆر که‌مدا (یه‌ک له‌ سه‌ر 1+ 33 سیفری سانتیمیترێکدا) جیاوازییان ده‌بێت. کاری ئه‌و دوو زانایه‌ به‌ هۆی پشتنه‌گرتنی زۆربه‌ی فیزیکزانانی ئه‌وکاته‌، له‌بیرچۆوه‌. به‌هۆی مردنی "جۆویل شێرک"، ته‌نیا "جۆن شوانس" که‌ یه‌ک له‌ داهێنه‌رانی تیئۆریی"سترینگ" بوو مایه‌وه‌. له‌ ساڵی 1984دا، له‌ناکاو سرنج‌ بۆ ئه‌و تیئۆرییه‌ په‌ره‌یگرت، کاتێک "جۆن شوانس" به‌ هاوکاری "مایک گریین" Mike Green له‌ له‌نده‌نه‌وه‌ نووسراوه‌یه‌کی نو‌ێی بڵاو کرده‌وه‌ و‌ له‌ویدا رایگه‌یاند وردیله‌‌کان به‌رده‌وام به‌ لایه‌نی چه‌پدا و به‌شێوه‌ی لاکێشه (فۆڕمی هێلکه‌) ده‌خولێنه‌وه‌، به‌شێوه‌یه‌ک که‌ ئه‌و خولانه‌وه‌یه‌ هه‌ر دووپات ده‌بێته‌وه‌، دیسان سرنجی زۆربه‌ی زانایانی بۆ ئه‌و تیئۆرییه راکێشاوه‌. کێشه‌ی گه‌وره‌ی ئه‌و تیئۆرییه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ بۆ تێگه‌یشتنی و چاوه‌دێریکردنی پێویسته‌ به‌جێی چوار ره‌هه‌ندی، به‌شێوه‌ی ته‌نانه‌ت 26 ره‌هه‌ندی سه‌یر بکرێت! که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ ره‌هه‌ندی وا زۆر، بۆ کورتکردنه‌وه‌ی رێگای دووری مابه‌ینی ئه‌ستێره‌کان و گالاکسییه‌کانه‌: دایده‌نێن ئه‌و شوێنه‌ی ئێمه‌ تێدا ده‌ژین، ته‌نیا دوو ره‌هه‌ندی هه‌بایه.‌ وه‌ک لایه‌نی سه‌ره‌وه‌ی بازنه‌یه‌ک، (وێنه‌ی ژماره‌‌ 6) لێره‌دا به‌ روونی ده‌بینین که‌ مه‌ودای مابه‌ینی دوو خاڵی A وB   له‌ حاڵه‌تی دوو ره‌هندیدا درێژتره‌ تا سێ ره‌هه‌ندی. به‌و شێوه‌یه‌ هه‌رچه‌ند ژماره‌‌ی ره‌هه‌نده‌کان زیاتره‌ بن مه‌وداکانێشیان نزیکتر ده‌بنه‌وه‌.

وێنه‌ی ژماره‌‌ 6

   وه‌ک چۆن کاتێک له‌ پێشه‌وه‌ سه‌یری رووبه‌ری سه‌ره‌وه‌ی پڕته‌قاڵ ده‌که‌ین، رووبه‌رێکی گردی ته‌پۆڵکیی دیاره‌ و کاتێک له‌ مه‌ودایه‌کی دووره‌وه‌ سه‌یری بکه‌ین وه‌ک رووبورێکی ته‌خت به‌دیده‌کرێت‌، ده‌توانین "شوێن-کات"یش وا سه‌یر بکه‌ین: له‌ مه‌ودای زۆر که‌مدا  به‌ شێوه‌ی 10‌ ره‌هه‌ندی و زۆر به‌باشی چه‌ماوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام له‌ مه‌ودای دووره‌وه‌ چه‌ماوییه‌که‌ی و ره‌هه‌نده‌کانی ئیتر نابیندرێن! ئه‌گه‌ر ئه‌و وێنه‌یه‌ دروست بێت، کێشه‌یه‌کی تریشی هه‌یه‌ که‌ بۆچی ته‌نیا به‌شیک و نه‌ک هه‌موو ره‌هه‌نده‌کان بۆ نێو خۆیان تێکپووچاونه‌ته‌وه؟ گوایه‌ له‌ کاتی زۆر کۆن و له‌ گه‌ردووندا، هه‌موو ره‌هه‌نده‌کان زۆر به‌ هێز چه‌ماوه‌ و تێکپووچاوه‌ بوون. بۆچی سێ ره‌هه‌ندی شوێن وه‌ک "درێژایی" و "پانی" و "به‌رزایی" و ره‌هه‌ندی "کات"، لێک بڵاو بوونه‌ته‌وه‌ و ره‌هه‌نده‌کانی تر هه‌ر به‌ شێوه‌ی خۆیان ماونه‌ته‌وه‌؟ 

   به‌ڕاستی بڵێی مرۆڤ بتوانێ له‌ داهاتوودا تیئۆرییه‌کی یه‌ک ده‌ست بدۆزێته‌وه‌؟ بۆ ئه‌و خۆزیایه‌ سێ رێگا هه‌یه‌ :

1. تیئۆرییه‌کی یه‌ک ده‌ست، بوونی هه‌یه و مرۆڤ رۆژێک له‌ رۆژان ده‌یدۆزێته‌وه‌.

2. تیئۆرییه‌کی یه‌کده‌ست بۆ روونکردنه‌وه‌ی گه‌ردوون بوونی نییه‌ و ته‌نیا له‌ته‌ تیئۆریی یه‌کجار زۆر هه‌ن و ئه‌و تیئۆرییانه‌ رووناکایی ده‌خه‌نه‌ سه‌ر هه‌رکام له‌ به‌شه‌کان.

3. هیچ تیئۆرییه‌ک له‌سه‌ر بوونی گه‌ردوون نییه‌ .

   له‌گه‌ڵ دۆزینه‌وه‌ی میکانیکی "کوانتا"، زانایان هاتنه‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ که‌ دیارده‌کان و رووداوه‌کان ناکرێ و ناتواندرێ به‌ ته‌واوی و وردی  پێشبینی بکردرێن.  به‌هۆی ئه‌و زانیارییانه‌ی وا ئه‌مرۆ له‌سه‌ر گه‌ردوون هه‌یه‌ ده‌توانین به‌ ڕاشکاوی خاڵی سێه‌م وه‌لانێین ویستی ئێمه‌ ته‌نیا پێکهێنانی سیسته‌مێکی یاسای زانستییه‌ که‌ به‌ یارمه‌تی ئه‌و بتوانین رووداوه‌کان له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و یاسایانه‌دا روون بکه‌ینه‌وه‌. 

   بار و دۆخی دووه‌م، واته‌ تیئۆرییه‌کی زۆری به‌شکراو، زۆربه‌ی ئه‌و ئه‌زموونانه‌ی تا ئه‌وڕۆ هه‌وڵی بۆ دراوه‌ ده‌گرێته‌ به‌ر. جار به‌دوای جاردا و به‌ پێی تێپه‌ڕبوونی کات، پێوانه‌کان له‌ هه‌موو لایه‌نه‌کان ته‌واوتر و وردتر بۆنه‌ته‌وه‌. چاوه‌دێرییه‌کان بوونه‌ته‌ هۆی سه‌لماندن یا وه‌لا نانی بۆچوونه‌ هه‌ڵه‌کان. بۆ راستکردنه‌وه‌ی بۆچوونه‌ هه‌ڵه‌کان، ئاڵوگۆڕ به‌سه‌ر تیئۆرییه‌کانداهاتووه‌‌ و په‌یتا په‌یتا له‌ راستییه‌کان نزیک ده‌بینه‌وه‌. جا زۆر سه‌یر نییه‌ که‌ به‌ره‌ی داهاتوو بتوانن تیئۆرییه‌کی یه‌کده‌ست بۆ روونکردنه‌وه‌ی پێکهاتنی دنیای ئێمه‌ بدۆزنه‌وه‌. 

 كۆتایی

   ئێمه‌ خۆمان له‌ دنیایه‌کی سه‌یردا ده‌بینین. ده‌مانهه‌وێ له‌ هه‌مووشتێکی دنیای ده‌وروبه‌ری خۆمان تێبگه‌ین. پرسیار له‌ خۆمان ده‌که‌ین: چۆن گه‌ردوون پێکهاتووه‌؟ ئێمه‌ چ رۆڵێکمان له‌ویدا هه‌یه‌؟ له‌ کوێوه‌ هاتوه‌ و ئێمه‌ له‌ کوێوه‌ هاتووین؟ بۆچی رووداوه‌کان ئاوان و به‌ پێچه‌وانه‌ نیین؟ و ...؟

   کاتێک ده‌مانهه‌وێ وڵامی ئه‌و پرسیارانه‌ بده‌ینه‌وه‌، هه‌ر که‌س به‌ پێی زانست و بۆچوونی، دنیایه‌ک بۆخۆی دروست ده‌کات و وێنه‌یه‌کی تایبه‌ت له‌ دنیا پێکدێنێت و له‌وێدا درێژه‌ به‌ ژیان ده‌دات. که‌سانێک پێیانوایه‌ دنیا واته‌ زه‌وی له‌سه‌ر پشتی کیسه‌ڵ  و ژمارێک ده‌ڵێن زه‌وی له‌سه‌ر پشتی گایه‌ و ئه‌ویش له‌سه‌ر پشتی ماسییه‌که‌ که‌ له‌ ئاوێکی بێ بندا مه‌لێ ده‌کات! ئایینه‌کان هه‌رکام دنیایه‌کی خۆیان هه‌یه‌! دنیای زانستیی ئه‌مڕۆی ئێمه‌ش سه‌دان تیئۆری ته‌واو نه‌کراو و نه‌سه‌لمێندراو ده‌خوڵقێنێت و ئه‌ویش خۆی دنیایه‌کی تایبه‌ت به‌خۆی پێکدێنێت. ئه‌گه‌ر له‌ دنیای زانستیدا به‌هۆی بیرکاری و یاساکانی فیزیک وێنه‌یه‌کی وردتر و ته‌واوتر له‌ بۆچوونه‌کانی‌تر پێکدێنێت، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئه‌ویش ته‌نیا هه‌ر تیئۆرییه‌که‌ وه‌ک ئه‌وانی تر! تا ئێسا که‌س نه‌یتوانیوه‌ له‌ ژێر زه‌وییه‌وه‌ بێکۆتایی کیسه‌ڵ له‌سه‌ر پشتی کیسه‌ڵ به‌ چاوه‌کانی ببینێت، به‌ڵام له‌ به‌رابه‌ردا تا ئێستا که‌سیش "سترینگ"ی نه‌توانیوه‌ چاوه‌دێری بکات! به‌ڵام تیئۆریی کیسه‌ڵ و گا ناتوانن راست بن چونکه‌ ده‌بووا زه‌وی له‌ که‌ناره‌کانیدا‌ لێوارێکی هه‌بایه‌ و مه‌ترسی به‌ر‌بوونه‌وه‌ ببایه‌! 

   یه‌که‌م تیئۆرییه‌کان بۆ روونکردنه‌وه‌ی گه‌ردوون له‌ لایه‌ن مرۆڤه‌ کونجکاوه‌کان و خوڕافاتیه‌کان و دواتر ئایینه‌کانه‌وه‌ که‌ رووداوه‌کانیان به‌ پێی زانست و بۆچوونی خۆیان و رووداوه‌ سروشتییه‌کانه‌وه (وه‌ک: چۆمه‌کان، کێو یا شاخه‌کان، بیچمی ئاسمانی وه‌ک رۆژ و مانگ و ...) ‌ لێکداوه‌ته‌وه‌. هه‌ڵسوکه‌وت له‌ به‌رابه‌ر ئه‌و بۆچوونانه‌ به‌ باوه‌ڕێکی قورسه‌وه‌ بۆ یارمه‌تیدانی کاروبار و په‌یوه‌ندییان به‌ به‌ره‌که‌ت بوونی مه‌زرا و نه‌خۆشییه‌کان و ... دنیای بچکۆلانه‌ی خۆیانه‌وه‌  بوه‌. له‌گه‌ڵ ته‌واوی ئه‌وانه‌دا مرۆڤ ورده‌ ورده‌ هه‌ستی به‌ بوونی یاسا و دووپاتبوونه‌وه‌ و رێکوپێکی و سه‌قامگیری ده‌کرد: رۆژ دایم له‌ رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ وه‌ده‌رده‌که‌وت و له‌ رۆژئاواوه‌ ده‌چووه‌ خواره‌وه‌، به‌ بێ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یکه‌ پیاو قوربانی بۆ رۆژ بدابایه‌ یاخود نا! رۆژ، مانگ و پلانێته‌کانی‌تر به‌ شێوه‌یه‌کی رێکوپێک له‌ هاتوچۆدا بوون و‌ پیاو دیتوانی پێشبینیان بکات. له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ئه‌و رێکوپێکیی‌، دووپات بوونه‌وه‌‌ و یاسا سروشتییانه‌، له‌ بواری ئاسترۆنۆمی (ئه‌ستێره‌ناسی) و تاقه‌مه‌ بارۆدۆخی تردا، خۆیان پێشان ده‌دا. به‌ڵام به‌دوای پێشکه‌وتوویی مرۆڤه‌کان له‌ باری کولتووری و زانستییه‌وه‌، په‌یتا په‌یتا یاسا و رێکوپێکیی زیاتریان دۆزییه‌وه‌، به‌تایبه‌ت له‌ سێ سه‌د ساڵی رابردوودا. سه‌رکه‌وتوویی ئه‌و یاسایانه‌ له‌ سه‌ده‌ی 19دا، "لاپلاس"ی وا لێکرد که‌ وه‌ک "فاڵ گر" سه‌باره‌ت به‌ داهاتووی گه‌ردوون بڵێت: "سیسته‌مێکی یاسایی پێکدێت، که‌ هه‌موو پێکهاته‌کانی گه‌ردوون به‌ وردی روون ده‌کاته‌وه‌ به‌ مه‌رجێک له‌ کاتێکی دیاریکراودا شوێنگه‌کان دیار بن." ئه‌و بۆچوونه‌ی "لاپلاس" له‌ دوو لایه‌نه‌وه‌ ناته‌واو بوو. یه‌که‌م، ئه‌و روونی ناکاته‌وه ئێمه‌‌ چلۆن ده‌توانین ئه‌و یاسایانه‌ بناسین، دووهه‌م باس له‌سه‌ر بارودۆخی سه‌ره‌تایی گه‌ردوون هه‌رناکات و هه‌ردووکیان به‌ رێی خودا دا به‌ڕه‌ڵا ده‌کات. ئه‌و بۆچوونه‌ وا پێشان ده‌دات که‌ خودا چاره‌نووسی ده‌ستپێکی گه‌ردوون و یاساکان که‌ هه‌ڵسوکه‌وت له‌سه‌ر به‌ڕێوه‌چوونی رووداوه‌کان پێکدێنێت، دیاری ده‌کات. ئێمه‌ ئه‌وڕۆ ده‌زانین که‌ بۆچوونه‌کانی لاپلاس راست ده‌رنه‌که‌وتن یاخود نه‌ک به‌و شێوه‌یه‌ی ئه‌و ده‌یویست! ئه‌وه‌ش ده‌زانین که‌ به‌ پێی تاقیکارییه‌کانی مکانیکی "کوانتا"، هاوکات ناتوانین شوینگه‌ و خێرایی وردیله‌‌کان بپێوین! مکانیکی "کوانتا"، دواتر ئه‌و کێشه‌یه چاره‌سه‌ر ده‌کات، ‌ به‌پێی ئه‌و تیئۆرییه‌ی، "کوانت"ه‌کان که‌ ده‌ڵێت:‌ "وردیله‌‌کان هیچ شوێن و خێراییه‌کی دیاریکراویان نییه‌ و به‌ڵکوو به‌ شێوه‌ی شه‌پۆل به‌دی ده‌کرێن". تیئۆریی "کوانت"ه‌کانیش هه‌میسان  وه‌ک "فاڵ گر"  سه‌باره‌ت به‌ یاسا له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ شه‌پۆلدا ده‌ڵێت: "ئه‌گه‌ر پیاو شه‌پۆلێک له‌ کاتێکی دیاریکراودا بناسێت، ده‌توانێت له‌ کاتی دواتردا بیپێوێت"! ره‌نگه‌ له‌ڕاستیدا ئه‌وه‌ هه‌ڵه‌ بێت که‌ وردیله‌‌کان ده‌بێ شوێن و خێرایییان هه‌بێت و ئیمه‌ ده‌بێ ته‌نیا وه‌ک شه‌پۆل سه‌یریان بکه‌ین! هه‌وڵی زانایان دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و یاسایانه‌یه‌ که‌ به‌ هۆی ئه‌وان بتواندرێت چۆنییه‌تی رووداوه‌کان پێشبینی بکه‌ن. له‌و نووسراوه‌یه‌دا باس له‌سه‌ر زۆربه‌ی ئه‌و یاسایانه‌ و به‌تایبه‌ت هێزی کێشیی که‌ چۆنییه‌تی گه‌ردوون دیاری ده‌که‌ن، کرا. به‌و هۆیه‌ی که‌ هێزی کێشیی وه‌ک هێزیکی کێشه‌ر کارلێکه‌ری هه‌یه‌، ده‌بێ یا گه‌ردوون لێک بکشێته‌وه‌ و یاخود لێک نزیک بێته‌وه‌. به‌ پێی "تیئوریی نسبییه‌تی گشتی" ده‌بێ له‌ رابردوودا گوشارێکی بێکۆتایی هه‌بووبێت که‌ وا ته‌قینه‌وه‌ی مه‌زن پێکهاتبێت که‌ ده‌ستپێکی کات دیاری ده‌کات، و هه‌روه‌ها به‌ پێچه‌وانه‌ کردنه‌وه‌ی ئه‌و رووداوه‌، و تێکرووخانی ته‌واوی گه‌ردوون، سه‌رله‌نوێ‌ گوشارێکی بێکۆتایی له‌ داهاتوودا پێک بێت که‌ ببێته‌ هۆی کۆتایی کات. 

   ئه‌گه‌ر ئێمه‌ تیئۆری "کوانت"ه‌کان له‌گه‌ڵ "تیئوریی نسبییه‌تی گشتی" پێکه‌وه‌ ببستێنه‌وه‌، وێده‌چێت بارودۆخێکی نوێ پێکبێت: شوێن و کات ده‌توانن پێکه‌وه‌ شوێنێکی چوار ره‌هه‌ندی پێکبێنن. وێده‌چێت ئه‌و تیئۆرییه‌ زۆربه‌ی تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی چاوه‌دێریی گه‌ردوون روون بکاته‌وه‌. ئه‌و تیئۆرییه‌ ته‌نانه‌ت ده‌توانێت "ره‌هه‌ندی کاتی"یش  روون بکاته‌وه‌. 

   ئه‌گه‌ر ئه‌و کاته‌ بگات که‌ مرۆڤه‌کان بتوانن تیئۆرییه‌کی یه‌کده‌ست بدۆزنه‌وه‌، ده‌بێ ئاکامه‌که‌ وا بێت که‌ هه‌موو که‌س لێی تێبگات نه‌ک ته‌نیا ژومارێک زانای ئه‌و بواره‌. ئه‌وکات هه‌موو زانایان، فیله‌سۆفان، سروشتناسان و خه‌ڵکی ئاساییش پێکه‌وه‌ ده‌توانین بیر له‌وه‌ بکه‌ینه‌وه‌ که‌ بۆچی ئێمه‌ و گه‌ردوون هه‌بوونمان هه‌یه‌‌. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ بمانتوانیبایه‌ وڵامی ئه‌و پرسیاره‌ بدۆزینه‌وه‌، ئه‌وکات له‌ به‌رنامه‌ و پلانی خوداش تێده‌گه‌یشتین!